ସୀତା ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଶୂରବୀର ନରନାୟକଙ୍କ ଭାରସାରେ ଥିଲେ । ସେ ଜାଣିଥିଲେ, ଏହି ବିପଦରୁ, ଏବେ ବି ଯଦି ମୃତ୍ୟୁର ଦେବତା ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ହାତରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ରାମ ତାଙ୍କର ପ୍ରବଳ ପ୍ରାକ୍ରମରେ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ନେବେ । ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସୀତା, ଅତି ଦୁଃଖ ଓ ଦୟାର ଶବ୍ଦ କହି, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା ଏକ ବୃକ୍ଷ ଉପରେ ବସିଥିବା ଜଟାୟୁଙ୍କ ଉପରେ । ରାବଣଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିବା ସୀତା, ଭୟ ଓ ଶୋକରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ, କ୍ଷୀଣ ସ୍ୱରରେ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଡାକିଲେ— “ଜଟାୟୁ, ମହାନୁଭାବ, ଦେଖ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ମୋତେ ଅନାଥ ଭଳି ବାହାରି ନେଉଛନ୍ତି । ଏହି ନିଷ୍ଠୁର ରାତ୍ରିଚରଙ୍କୁ ତୁମେ ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଚତୁର, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟମନା । ଜଟାୟୁ, ଆମର ଅପହରଣ ଘଟଣା ସତ୍ୟ କଥା ରାମଙ୍କୁ, ଏବଂ ସବୁ କଥା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଭାବେ କୁହ ।” ଏଠିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ । ଏହି ସମୟରେ, ଜଟାୟୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗ୍ରତ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୀତାଙ୍କର ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ । ସେ ଦ୍ରୁତ ଚକ୍ଷୁରେ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସହିତେ ଦୁଃଖିତ ବୈଦେହୀକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ । ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚଞ୍ଚୁ ଧାରଣ କରି, ସେ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀ ଜଟାୟୁ ବୃକ୍ଷ ଉପରେ ବସି ସୁଭ ଶବ୍ଦ କହିଲେ— “ଦଶମୁଖୀ, ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲ, ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲ; ଭାଇ, ଏମିତି ନିନ୍ଦନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ମୋ ନାମ ଜଟାୟୁ, ମୁଁ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ରାଜା, ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିଯୁକ୍ତ; ଏହି ମହାନ ମହିଳା ସେଇ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ । ତାଙ୍କର ନାମ ସୀତା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପବତୀ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ହରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରାଜା ଅନ୍ୟର ଜନାନୀକୁ କେମିତି ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବେ? ବିଶେଷକରି ରାଜାଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା; ଏହି ଅପରାଧୀ ମନୋଭାବ ଛାଡ଼, ଦଶମୁଖୀ । ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିଜ ଜନାନୀଙ୍କୁ ଯେପରି ସୁରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ଅନ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ କି? ଲାଭ କିମ୍ବା କାମନା ପାଇଁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଲୋକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନ ଥିବା କଥାରେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟ ବିଚାର କରନ୍ତି । ରାଜା, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ—ଏହି ଚାରିଟିଏ ଉତ୍ତମ ଧନ; ରାଜା ଠାରୁ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ଶ୍ରୀ-ଅଶ୍ରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ତୁମେ ଏମିତି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିପରି ଏତେ ବଡ଼ ଶାସନ ପାଇଲ? ଅପବିତ୍ର ଘରେ ଧର୍ମ ଅଧିକ କାଳ ରହିପାରେ ନାହିଁ; ଅତେଇ ଅପେକ୍ଷା ବ୍ୟର୍ଥ । ତୁମର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗରରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ କେବେ ଅପରାଧ କରିନାହାନ୍ତି; ତେବେ କିପରି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛ? ଖରା ଶୂର୍ପଣଖା ପାଇଁ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଆସିଥିଲେ ଓ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ, ଏହା ତ ତାଙ୍କର ଅପରାଧ ନୁହେଁ । ସତ୍ୟ କହ, ରାମ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି କି? ତୁମେ କିପରି ଏହି ଜଗତ୍ପତିଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ହରଣ କରି ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ବୈଦେହୀକୁ ତୁରନ୍ତ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ନହେଲେ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଚକ୍ଷୁର ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଭଳି ତୁମେ ଦହିଯିବ । ତୁମେ ବୁଝିପାରୁନାହ, ତୁମର ବସ୍ତ୍ରର କୋଣରେ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ବାନ୍ଧିଛ; ମୃତ୍ୟୁର ପାଶ ତୁମ ଗଳାରେ ପଡ଼ିଛି, ଏହି ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁନାହ । ମୃଦୁ ଚିତ୍ତ ହେଉ, ମଣିଷ ଏମିତି ଭାର ବହିବା ଉଚିତ୍ ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଦବି ଦେଉନାହିଁ; ଏମିତି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ଯାହା ପଚିଲେ କଷ୍ଟ ଦେଉନାହିଁ । କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଏମିତି କରିବା ଉଚିତ୍ ଯାହା ନ ଧର୍ମ, ନ କୀର୍ତ୍ତି, ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦେଉଛି, କେବଳ ଦେହକୁ କ୍ଳାନ୍ତ କରିଛି? ହେ ରାବଣ, ଛଅି ହଜାର ବର୍ଷ ହେଉଁଛି, ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କ ପରମ୍ପରାର ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ନ୍ୟାୟରେ ଚାଲାଇଛି । ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ତୁମେ ଯୁବକ, ଧନୁଷ୍, ରଥ ଓ କବଚ ଧାରଣ କରିଛ; ତଥାପି ବୈଦେହୀକୁ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବାବେଳେ ନେଇଯିବାରେ ସଫଳ ହେବ ନାହ । ଯେପରି ନ୍ୟାୟ ଓ ବିଚାରରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବେଦ ଜ୍ଞାନକୁ କେହି ଛିନିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ମୋ ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ବୈଦେହୀକୁ ଛିନିପାରିବ ନାହ । ତୁମେ ଯଦି ପ୍ରକୃତ ଶୂରବୀର, ଯୁଦ୍ଧ କର! ଦଶମୁଖୀ, ଏକ କ୍ଷଣ ରୁହ; ତୁମେ ଖରା ପରି ମୃତ୍ତିକାରେ ପଡ଼ି ଥିବାକୁ ଦେଖିବ । ଯିଏ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ବଧ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ତପସ୍ୱୀ ବେଶଧାରୀ ରାମ ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିବେ । ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି, ଯେହେତୁ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି? ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ, ତାଙ୍କ ଭୟରେ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ୱ ହେବ; ଏଥିରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନାହିଁ । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ବଞ୍ଚିଛି, ଏହି ଶୁଭ୍ର ଚକ୍ଷୁ, କମଳାନନୀ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାକୁ ତୁମେ ନେଇଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବ ନାହିଁ । ତଥାପି, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ରାମ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ପ୍ରାଣ ଦେଇ ମଧ୍ୟ । ଦଶମୁଖୀ, ରୁହ, ଏକ କ୍ଷଣ ଅପେକ୍ଷା କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁମ ଉତ୍ତମ ରଥରୁ ଫଳ ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଦେବି । ଏହି ରାତ୍ରିଚର, ଯେପରି ଆତିଥ୍ୟ ଦିଆଯାଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଉଛି । ଏହିପରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏକାବଂଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଏପରି ଉତ୍ତେଜିତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରେଗିଯାଇଥିଲା, ସୁନା ବୁଦ୍ଧି ଝୁଲାଇ ରୂଦ୍ର ରୂପେ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ । ସେଠାରେ ଦୁଇ ମହାବଳୀ, ଜଟାୟୁ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘନ୍ତିଘୋର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଏହା ମାନେ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ମেঘ ଭଳି ଆକାଶରେ ଧକ୍କା ମାଡ଼ୁଛନ୍ତି । ଦୁଇ ଜଣେ ପାଖରେ ଡେଣା ଓ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚମତ୍କାର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା । ଏବେ ରାବଣ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ଓ କଣ୍ଟକିତ ବାଣରେ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ବର୍ଷା ଭଳି ଆକ୍ରମଣ କଲେ ।