ହେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ଶୂରବୀର, ତୁମେ କି ଅନ୍ୟାୟକାରୀଙ୍କୁ ଶାସନ କରୁନାହାଁ? ଏପରି ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖି ବି ତୁମେ କାହିଁକି ରାବଣଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଉନାହାଁ? ଏହି ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସତ୍କ୍ଷଣେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ସମୟ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖେ, ଯେମିତି ଫସଲ ପକେବାକୁ ସମୟ ଲାଗେ। ରାବଣ, ତୁମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ତୁମ ମନ ସମୟର ମାୟାରେ ଆବୃତ; ଏବେ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଆସିବ, ଯାହା ତୁମ ଜୀବନର ଶେଷ ହେବ। ଏବେ କୈକେୟୀ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ଆନନ୍ଦ କରିପାରିବେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପତିଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ଚୁରି କରାଯାଉଛି। ମୁଁ ଜନସ୍ଥାନର ଫୁଲୁଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛମାନେଙ୍କୁ କହୁଛି: ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଖବର ଦିଅ, ଯେ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରୁଛି। ମୁଁ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି, ଯେଉଁଠାରେ ହଂସ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ରାମଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଖବର ଦିଅ, ଯେ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଉଛି। ଏହି ଅରଣ୍ୟର ଏକାଧିକ ଗଛରେ ବସୁଥିବା ଦେବତାମାନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି; ମୋ ପତିଙ୍କୁ ଖବର ଦିଅ, ଯେ ମୁଁ ଅପହୃତ ହେଉଛି। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ପ୍ରକାରରେ ହେଉନା, ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି—ହରିଣ ଦଳ ଓ ପକ୍ଷୀ ଝୁଣ୍ଡ ସମେତ। ମୁଁ ମୋ ପତିଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ପ୍ରାଣଠାରୁ ବି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅପହୃତ ହେଉଛି—ଏହି କଥା ତାଙ୍କୁ କହିଦିଅ, ଯେ ସୀତାକୁ ରାବଣ ନେଉଛି। ଏହି କଥା ଜାଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁବଳୀ ରାମ ମୋତେ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରୁ, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁର ଦେବତା ବି ଧରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ। ଏପରି କ୍ଷମା ଭରା କଥା କହି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ସୀତା ଚଉଡ଼ା ଚକ୍ଷୁରେ ଗଛ ଉପରେ ବସିଥିବା ଗୃଧ୍ର ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବା ସୀତା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି କହିଲେ, “ଜଟାୟୁ, ମୋତେ ଦେଖ, ଏହି ରାକ୍ଷସ ରାଜା, ଦୁଷ୍ଟ ଓ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ମୋତେ ଅସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ନେଉଛି। ଏହି କ୍ରୂର ରାତ୍ରିଚର ତୁମେ ରୋକିପାରିବେ ନାହାଁ; ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଚତୁର, ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି। ଜଟାୟୁ, ରାମଙ୍କୁ ମୋ ଅପହରଣର ସତ୍ୟ କଥା କହ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ନିର୍ବିକଳ୍ପ କରି ଦେଖା।" ଏହିପରି ଦୁଃଖଦ ସମୟରେ, ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମିକୀ ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହାପରେ, ଏଉଁଠାରେ ଗଛ ଉପରେ ବସିଥିବା, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗ୍ରତ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଟାୟୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ; ସେ ତୁରନ୍ତ ଦେଖିଲେ ରାବଣ ଏବଂ ସହିତ ଭୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ। ପରେ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚୁଞ୍ଚ ଥିବା, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ମହାନ ଜଟାୟୁ ଉପକୂଳରୁ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ: “ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ, ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଥିଲ; ଭାଇ, ଏହି ନିନ୍ଦନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କାହିଁକି କରୁଛ? ମୋର ନାମ ଜଟାୟୁ, ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୃଧ୍ରରାଜ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ରାଜା, ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ ସମାନ। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିଷ୍ଠାବାନ; ଏହି ମହିଲା ସେଇ ଲୋକନାଥଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ। ଏହାଙ୍କ ନାମ ସୀତା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପବତୀ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ଛିଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ଏମିତି ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରାଜା କେମିତି ଅନ୍ୟର ନାରୀକୁ ଛୁଁଇପାରିବ? ବିଶେଷକରି ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କ ନାରୀମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା; ଏହି ନିମ୍ନ ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ଫେରିଯାଅ। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯାହାକୁ ଅନ୍ୟେ ନିନ୍ଦା କରିବେ; ଯେପରି ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେପରି ଅନ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍। ଲାଭ ବା କାମନା ପାଇଁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ ଲୋକେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲିଖା ନଥିବା ମାମଲାରେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ରାଜା, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ—ଏହି ଚାରିଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ; ରାଜାଠାରୁ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏପରି ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବ ହେଉଥିବା ତୁମେ କିପରି ଏତେ ଶକ୍ତି ଓ ରାଜ୍ୟ ପାଇଲ? ଏହା ଏମିତି, ଯେମିତି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ଚଢ଼ିଯାଏ। ଯାହା ମୂଳରେ କାମନା ରହିଛି, ତାହାକୁ ସହଜରେ ଦୂର କରିହେବ ନାହିଁ; ଧର୍ମ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଘରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହେ ନାହିଁ। ତୁମ ରାଜ୍ୟ ବା ନଗରରେ ରାମ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହାନ୍ତି; ତେବେ ତୁମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛ? ଯଦି ଖରା, ଶୂର୍ପଣଖା ପାଇଁ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଆସି, ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ରାମ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ—ତେବେ ଏଠାରେ ରାମ କଣ ଅପରାଧ କଲେ? ଏଠି ସତ୍ୟ କହ: ରାମ କଣ ଦୋଷ କଲେ, ଯେ ତୁମେ ଲୋକନାଥଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ଅପହୃତ କରି ଯାଉଛ? ଶୀଘ୍ର ଭୈଦେହୀକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ନହେଲେ ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ଦଗ୍ଧ ହେବ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ବୃତ୍ର ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ। ତୁମେ ଏହି କଥା ବୁଝୁନାହାଁ, ଯେ ତୁମେ ତୁମ ଚାଦରରେ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ମୁଡ଼ିଛ; ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁର ଫାନ୍ଦା ଗଲାରେ ପଡ଼ିଛ କି ନୁହେଁ ଦେଖୁନାହାଁ। ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଥିଲେ, ଏମିତି ଭାର ଉଠିବା ଉଚିତ୍ ଯାହା ଦେହକୁ ଅତିଭାରୀ କରେ ନାହିଁ; ଏମିତି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ଯାହା ପାଚନ ପରେ କ୍ଷତି କରେ ନାହିଁ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ଯାହା ଧର୍ମ, କୀର୍ତ୍ତି ବା ଦୀର୍ଘ ସମ୍ମାନ ଦେଉନାହିଁ, କେବଳ ଦେହକୁ କ୍ଲାନ୍ତ କରେ? ରାବଣ, ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମୁଁ ମୋ ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ନ୍ୟାୟରେ ଚଲାଇଛି। ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ତୁମେ ଯୁବକ, ଧନୁଷ୍, ରଥ ଓ କବଚଧାରୀ; ତଥାପି ତୁମେ ଭୈଦେହୀକୁ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ନେଇ ଯିବାରେ ସଫଳ ହେବ ନାହାଁ। ମୁଁ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ ତୁମେ ଭୈଦେହୀକୁ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁ, ଯେପରି ନ୍ୟାୟ ଓ ବିବେକରେ ଭିତ୍ସ୍ଥିତ ବେଦଜ୍ଞାନକୁ କେହି ଛିଣିପାରେ ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ପ୍ରକୃତ ଶୂରବୀର, ଯୁଦ୍ଧ କର! ରାବଣ, କିଛି ଖ୍ଷଣ ରୁହ; ତୁମେ ଖରା ପରି ମାଟିରେ ଶୟାନ ହେବ।