ସୀତା ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ବିରାଟ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ରାଘବ, ତୁମେ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଜୀବନ, ସୁଖ, ଏବଂ ଧନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲା; ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ମୁଁ ଉଠାଯାଉଛି, ତୁମେ ଦେଖନ୍ତୁ ନାହିଁ!” ସୀତା ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଦୟାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, “ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟକାରୀଙ୍କୁ ଶାସନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳିଦେବାରେ ପ୍ରଭୁତି, ତେବେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣକୁ କାହିଁକି ଦଣ୍ଡ ଦେଉନାହିଁ?” ସୀତା କହିଲେ, ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ; ଫସଲ ପକେଇବାରେ ଯେପରି ଦିନ ଲାଗେ, ଏଠି ମଧ୍ୟ ସମୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସୀତା ରାବଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ; ସମୟର ଅନ୍ଧକାର ତୁମ ମନକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ଏବେ ତୁମେ ଦୁଃଖଦ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡିବା, ଏବଂ ଏହା ତୁମ ଜୀବନର ଶେଷ ହେବା, ଏହା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆସିବା।” ସୀତା କହିଲେ, “କୈକେୟୀ ଏବଂ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁମାନେ ଏବେ ଖୁସି ହେବା; ଧର୍ମଶୀଳ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପତିର ସତୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ଉଠାଯାଉଛି।” ସୀତା ଜନସ୍ଥାନର ଫୁଲିଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ କୁହ, ରାବଣ ସୀତାକୁ ଉଠାଯାଉଛି।” ତିନି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ନମସ୍କାର କରି, ମାନ୍ୟା ବକ ଓ କୂଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦିତ ନଦୀକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଲେ, “ରାମଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର କୁହ, ରାବଣ ସୀତାକୁ ଉଠାଯାଉଛି।” ତିନି ଏହି ଅରଣ୍ୟର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ମୋ ପତିକୁ ବର୍ତ୍ତା କୁହ, ମୁଁ ଉଠାଯାଉଛି।” ସୀତା ଅରଣ୍ୟର ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ, ହରିଣ ଦଳ ଓ ପକ୍ଷୀ ଝୁଣ୍ଡ ମାନଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ, ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ମୁଁ ଉଠାଯାଉଛି, ମୋ ପତିର ପ୍ରିୟ, ଜୀବନ ଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ, ଅସହାୟ; ରାମଙ୍କୁ କୁହ, ରାବଣ ସୀତାକୁ ଉଠାଯାଉଛି।” ସୀତା ବିଶ୍ୱାସ କଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଜଣିଲେ, ସେ ମୋତେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ବୈବସ୍ବତଙ୍କର ଚଂଗୁ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ। ଏପରି ଦୟାଭରା ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦୁଃଖରେ ବିପୁଳ ଅଶ୍ରୁ ଝାରି, ସୀତା ଏକ ବୃକ୍ଷ ଉପରେ ବସିଥିବା ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିବା ସୀତା, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟରେ ଭରି, ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ଶବ୍ଦରେ କୁହିଲେ, “ଜଟାୟୁ, ମୁଁ ରକ୍ଷା ବିନା ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଉଛି, ଦେଖ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାତିରେ ଘୁମିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ତୁମେ ଅଟକାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଚତୁର, ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ମନବଳର। ଜଟାୟୁ, ରାମଙ୍କୁ ମୋ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତିର ସତ୍ୟ କୁହ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କୁହ, ଏକ ମଧ୍ୟ ଚୁକିବା ନାହିଁ।” ଏଠିଠାରେ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପ୍ରଶଂସିତ ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠି, ଜଟାୟୁ ନିଦ୍ରାରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗିନଥିବାବେଳେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ; ସେ ଶୀଘ୍ର ଦୃଷ୍ଟି କରି ରାବଣକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସୀତାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରଶଂସିତ, ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚଞ୍ଚୁ ଥିବା ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀ ଗଛ ଉପରେ ବସି ଶୁଭ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ଏହିପରି ଜଟାୟୁ ରାବଣକୁ କହିଲେ, “ଦଶମୁଖ, ତୁମେ ଏକ ସମୟରେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲ, ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲ; ଭାଇ, ଏବେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କାହିଁକି କରୁଛ?” ମୁଁ ଜଟାୟୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୃଧ୍ର ରାଜା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାୟକ, ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ଵରୁଣ ସମାନ। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିଷ୍ଠାବାନ; ଏହି ପ୍ରଶଂସିତ ନାରୀ ତାଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ। ଏହି ସୀତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକୃତିର ନାରୀ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ଅପହରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ; ଏକ ଧର୍ମପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରାଜା କିପରି ଅନ୍ୟର ପତ୍ନୀକୁ ଛୁଇଁପାରିବ? ବିଶେଷତଃ ଏକ ରାଜା ଅନ୍ୟଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଉଚିତ; ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆଶା କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବାରଣ କର। ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହା ନିନ୍ଦା କରିବେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ ଯେପରି ରକ୍ଷା କରିବା, ତେପରି ଅନ୍ୟଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଲାଭ କିମ୍ବା ଅଭିଲାଷା ପାଇଁ ହେଉ, ଧର୍ମଶୀଳ ଲୋକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟ ମାର୍ଗ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି। ରାଜା, ଧର୍ମ, କାମ ଏବଂ ଅର୍ଥ ଏହି ଚାରି ଉତ୍ତମ ଧନ; ରାଜା ଠାରୁ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଏବଂ ଉନ୍ନତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତୁମେ କିପରି ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ହେଇ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ଲାଗିଛ, ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଦିବ୍ୟ ରଥକୁ ପାଇଥିବାପରି? ଅଭିଲାଷାରେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସହଜରେ ଦୂର କରିପାରିବା ନାହିଁ; ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଦୁଷ୍ଟ ଘରରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିପାରିବା ନାହିଁ। ତୁମ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗରରେ ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଧର୍ମଶୀଳ, କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହିଁ; ତେବେ ତୁମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛ? ଯଦି ଖରା, ଶୂର୍ପଣଖାର ଦୁଃଖରେ, ଜନସ୍ଥାନକୁ ଆସି ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଲେ, ଯିଏ ଦୋଷ ନଥିଲେ, ଆପଣ ନିଜ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କଲେ—ଏଠି ସତ୍ୟ କହ, ରାମ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଜଗତ୍ନାଥଙ୍କର ପତ୍ନୀକୁ ଉଠାଇ ଚାଲିଯିବାକୁ ଚାହୁଛ? ବେଗେ ବୈଦେହୀକୁ ଛାଡ଼, ନାହିଁ ତ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ଦଗ୍ଧ ହେବ, ଯେପରି ବୃତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପାଇଁ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ। ତୁମେ ବୁଝିପାରୁ ନାହିଁ ଯେ ତୁମେ ନିଜ ପୋଶାକର ମୁହାଁରେ ବିଷାକ୍ତ ସାପକୁ ବାନ୍ଧିଛ; ନିଜ ଗଳାରେ ମୃତ୍ୟୁର ଫାସ ଲାଗିଛି ବୁଝିପାରୁ ନାହିଁ। ମୃଦୁ ଲୋକ, ଏହିପରି ଭାର ଉଠାଇବା ଉଚିତ ଯାହା ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦେଇନାହିଁ; ଏହିପରି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ ଯାହା ଚେନା ହେଲେ କଷ୍ଟ ଦେଇନାହିଁ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ଯାହା ଧର୍ମ, କୀର୍ତ୍ତି, ଦୀର୍ଘ କଳ୍ୟାଣ ଦେଇନାହିଁ, କେବଳ ଶରୀରକୁ କ୍ଳାନ୍ତ କରେ? ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ହେଉଅଛି, ରାବଣ, ମୁଁ ନିଜ ପିତା ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ରାଜ୍ୟକୁ ନ୍ୟାୟରେ ଧାରଣ କରୁଛି।