ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବଳଶାଳୀ ଏବଂ ଜେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବା ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ତୁମେ ଜାଣିନାହଁ, ମୁଁ ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଉଛି! ରାଘବ, ଧର୍ମ ପାଇଁ ତୁମେ ଜୀବନ, ସୁଖ ଓ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, ଯାହା ଅଧର୍ମରେ ମୋତେ ନେଇଯାଉଛି, ସେଥିରେ ତୁମେ ଦେଖୁନାହଁ! ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଅନ୍ୟାୟକାରୀଙ୍କୁ ଶାସନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ରାବଣଙ୍କ ଏହି ଦୁଷ୍ଟତାକୁ କାହିଁକି ଦଣ୍ଡ ଦେଉନାହଁ? ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସତ୍ୱରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ସମୟ ଏଠାରେ ଧାନ ଓ ପାକଳ ଚାଷ ଭଳି ଭୂମିକା ନିଭାଏ। ତୁମର ମନ ସମୟର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକି ଦିଆଯାଇଛି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ; ଏବେ ତୁମେ ରାମଙ୍କ ହାତରୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗତି ଭୋଗିବ, ଏହା ତୁମ ଜୀବନର ଶେଷ ନେଇଆସିବ। ଏବେ କୈକେୟୀ ଓ ତାଙ୍କର ସମ୍ପୃକ୍ତମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉନ୍ତୁ; ଧର୍ମପତି ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନରପତିଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀକୁ ଉଠାଯାଉଛି। ମୁଁ ଜନସ୍ଥାନର ଫୁଲିଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କୁ କୁହ, ରାବଣ ସୀତାକୁ ଉଠାଯାଉଛି। ମୁଁ ହଂସ ଓ କୁଲିଙ୍ଗା ପାକେଇଥିବା ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି—ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କୁ କୁହ, ରାବଣ ସୀତାକୁ ଉଠାଯାଉଛି। ଏହି ଅରଣ୍ୟର ନାନା ପ୍ରକାର ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି—ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ, ମୁଁ ଉଠାଯାଉଛି। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ହେଉନାହଁ, ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି—ହରିଣମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦଳ ସମେତ। ମୁଁ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଅତି ପ୍ରିୟା, ଜୀବନ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବେଶି ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ଅସହାୟ ଭାବେ ଉଠାଯାଉଛି—ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ, ସୀତାକୁ ରାବଣ ନେଇଯାଉଛି। ଏହି ଘଟଣା ଜାଣି, ବଳଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କର ପ୍ରତାପରେ ମୋତେ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରୁ ମଧ୍ୟ ଫେରାଇ ଆଣିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ବି ରହନ୍ତି। ଏପରି କ୍ଷୁଦ୍ର ଶବ୍ଦରେ ଦୟା ଭରା କଥା କହି, ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ସୀତା ଚଉଡ଼ିଆ ଆଖିରେ ଏକ ବୃକ୍ଷ ଉପରେ ବସିଥିବା ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିବା ସୀତା, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତି ଆତୁର ହୋଇ, ସେଠି ଥିବା ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ—"ଜଟାୟୁ, ମୋତେ ଦେଖ, ମୁଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସହାୟ ଭାବେ ଉଠାଯାଉଛି। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାତ୍ରିଚରକୁ ତୁମେ ବାଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଚତୁର, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି। ଜଟାୟୁ, ରାମଙ୍କୁ ମୋ ଅପହରଣ ସତ୍ୟ କଥାଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଭାବେ ଜଣାଇଦିଅ।" ଏହା ପରେ ଆରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ଜଟାୟୁ ଏଉଁ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସତ୍ୱରେ ଚେତନ ହୋଇ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ ଏବଂ ରାବଣଙ୍କ ସହିତ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତା’ପରେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚଞ୍ଚୁ ଥିବା, ମହାନ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ପକ୍ଷୀ ଜଟାୟୁ ଗଛ ଉପରେ ବସି ଶୁଭ କଥା କହିଲେ—"ହେ ଦଶମୁଖୀ, ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଓ ସତ୍ୟପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ଥିଲେ; ଭାଇ, ଏବେ ଏହି ନିନ୍ଦନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କାହିଁକି କରୁଛ? ମୋ ନାମ ଜଟାୟୁ, ମୁଁ ଗୃଧ୍ରମାନଙ୍କର ରାଜା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶାସକ, ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକୁ ନିବେଶିତ; ଏହି ମହିଳା ତାଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ। ଏହା ସୀତା, ଉତ୍ତମ ଆକୃତିର ଧାରିଣୀ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ହରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ଏକ ଧର୍ମରତ ରାଜା କିପରି ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଛୁଁଅନ୍ତି? ବିଶେଷକରି ଏକ ରାଜା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନେବା ଉଚିତ; ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଅଧର୍ମ ମାର୍ଗରୁ ଫେରିଯାଅ। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହା ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେପରି ଅନ୍ୟଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଲାଭ କିମ୍ବା କାମନା ପାଇଁ ହେଉ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଲୋକମାନେ ଅଧର୍ମ ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟରେ ଅନୁଶୀଳନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ହେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟନନ୍ଦନ। ରାଜା, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ—ଏମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧନ; ରାଜା ଠାରୁ ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତୁମେ କିପରି ଏମିତି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବରେ ରାଜ୍ୟ ଲାଗିଛ? ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗର ରଥ ଚଢ଼ିବା ଭଳି ଅନୁଚିତ ଭାବେ ଶାସନ ଲାଗିଛ। ଯାହା କାମନାରେ ମୂଳିତ, ତାହାକୁ ସହଜରେ ଦୂର କରିହେବା ଯାଏ ନାହିଁ; ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଦୁଷ୍ଟ ଘରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହେ ନାହିଁ। ତୁମ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ନଗରରେ ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମାତ୍ମା, କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହଁ; ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛ? ଯଦି ଖରା, ଶୂର୍ପଣଖା ପାଇଁ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଆସିଥିଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ, ସେ ତ ଅପରାଧୀ ଥିଲେ; ତେବେ ରାମ କଣ ଅପରାଧ କଲେ? ସତ୍ୟ କହ, ରାମ କିଏଁ ଅପରାଧ କଲେ ଯେ, ଜଗତ୍ପତିଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ହରଣ କରି ତୁମେ ଚାଲିଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ସତ୍ୱରେ ବୈଦେହୀକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ନାହିଁଲେ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ଜଳିଯିବ, ଯେପରି ବୃତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରାଘାତରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ। ତୁମେ ବୁଝୁନାହଁ, ଏକ ବିଷାକ୍ତ ସାପକୁ ତୁମେ ଜପାନ୍ଧରେ ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାନ୍ଧିଛ; ମୃତ୍ୟୁର ଫାନ୍ଦ ତୁମ ଗଳାରେ ପଡ଼ିଛି, ଏହା ତୁମେ ଦେଖୁନାହଁ। ମଧୁର ଲୋକ, ଏମିତି ଭାର ଉଠାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦଳିଦିଏ; ଏମିତି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯାହା ପାଚନ ହେବା ପରେ ଦୁଃଖ ଦିଏ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ କରିବେ, ଯାହା ଧର୍ମ, କୀର୍ତ୍ତି କିମ୍ବା ନାମ ଦିଏ ନାହିଁ, ଶରୀରକୁ କେବଳ କ୍ଲାନ୍ତ କରେ? ଅଠଷଠି ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି, ହେ ରାବଣ, ମୁଁ ମୋ ପିତାପୁରୁଷଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ନ୍ୟାୟସହିତ ଚାଲାଇଛି।