ରାବଣ, ଯେଉଁଥିରେ ମୟୂରର ଭାସା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କର ସାଧୁ ସ୍ୱଭାବକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୟାଳୁ ରୂପକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କୁବେରଙ୍କ ଭାଇ କାଳଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ରୂପକୁ ଧାରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଆଖି, ତାପିତ ସୁନାର ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେହ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧାର ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଦଶମୁଖୀ, ବିଶି ହାତ ଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସ ରାତିର ଭ୍ରମଣକାରୀ ସେଇ ତାଙ୍କ ଅସୀମ ଦେହକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଲେ, ତ୍ୟାଗ କଲେ ତାଙ୍କର ତାପସ ରୂପ। ରାକ୍ଷସମୁକ୍ତ ରାବଣ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ମହିଳାମଣି ସୀତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି ତାଙ୍କ ନିଜ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତାଙ୍କ କଳା କେଶ ମୁଣ୍ଡରେ ମୁଡ଼ିଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅଲଙ୍କାର ଓ ଅନ୍ନ ବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାବଣ କହିଲେ, “ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ସ୍ୱାମୀ ଯଦି ଚାହୁଁଛ, ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କର; ମୁଁ ତୋ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ। ମୋତେ ବରଣ କର, ମୁଁ ତୋ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସାର୍ହ ସ୍ୱାମୀ ଓ ମୃଦୁ ଚରିତ୍ର ନାରୀ, ମୁଁ କେବେ ତୋତେ କ୍ଷତି କରିବି ନାହିଁ। ତୋ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ନେହକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ମୋପାଇଁ ମନ ଦେ; ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କର, ସେ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ସୀମିତ। କେଉଁ ଗୁଣରେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛ, ଓ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଭାବି ମୂଢ଼ା? ଜେଉଁ ପୁରୁଷ ଜନାନୀଙ୍କ ବାକ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟ ଓ ବନ୍ଧୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେଉଁଠି କଣ ଆଶ୍ରୟ? ସେ ଏହି କାନନରେ ପଶୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆତଙ୍କିତ, ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ;” — ଏପରି ଭାବେ ରାବଣ, ମୃଦୁ ଭାଷିଣୀ, ପ୍ରେମ ଯୋଗ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏହାପରେ, କୁ-ଚିତ୍ତ ରାକ୍ଷସ ରାବଣ, ଅତି ଅଭିଲାଷାରେ ଅନ୍ଧ, ସୀତାଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ର ରୋହିଣୀକୁ ଯେପରି ଆକ୍ରମଣ କରେ, ସେପରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ବାମ ହାତରେ ସୀତାଙ୍କ କେଶ ଧରିଲେ, ଡାହାଣ ହାତରେ ଜଂଘା ଧରିଲେ। ମହାପର୍ବତ ସମ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅରଣ୍ୟର ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବା ପରି ଭାଗିଗଲେ। ଏବେ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମାୟାବୀ ରଥ ଦେଖାଦେଲା, ସୁନା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଖରା ଶବ୍ଦରେ ଗଜଗଜାଇ, ଯାହା ଖଚରା ଦ୍ୱାରା ଏଣାଯାଉଥିଲା। ତାପରେ ରାବଣ, କ୍ରୁର ଶବ୍ଦ ଓ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନା ସହିତ ସୀତାଙ୍କୁ ଧମକ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ମୋଡ଼ରେ ବସାଇ, ରଥରେ ରଖିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୋଇ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୀତା ବନରେ ଦୂରେ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଡାକି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ଅତି ଅଭିଲାଷାରେ ଅନ୍ଧ ରାବଣ, ସୀତାଙ୍କୁ ଟାଣିନେଲେ, ଯେପରି ସେ ନାଗରାଜଙ୍କ ଭାର୍ୟାକୁ ଉଠାଏ। ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଆକାଶ ମାଗରେ ତାଙ୍କୁ ନେଉଥିବା ବେଳେ, ସୀତା ବିକଳ ମନରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ମତିହୀନ ଦୁଃଖିତା ନାରୀ ପରି। ସୀତା ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ: “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବଳଶାଳୀ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଅଛ, ତୁମେ ଜାଣୁନାହଁ ଯେ ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ମୋତେ ଉଠାଇ ନେଉଛି! ରାଘବ, ଧର୍ମ ପାଇଁ ଜୀବନ, ସୁଖ ଓ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଦେଖୁନାହଁ ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଉଯାଉଛି! ଶତ୍ରୁ ଦାହକ, ଅନ୍ୟାୟକାରୀଙ୍କୁ ଶାସନ କରୁଥିବା ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଉନାହଁ? ଏହି ରାବଣକୁ ଶାସନ କରୁନାହଁ କାହିଁକି?” ସୀତା ଆଉ କହିଲେ, “ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସତ୍ୱରା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ସମୟ ଯେପରି ଧାନକୁ ପକାଏ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଲାଗୁଛି। ତୁମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ସମୟ ଦ୍ୱାରା ମନ ଆବୃତ; ଏବେ ତୁମେ ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଭୋଗିବ, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ଅନ୍ତ ହେବ। ଏବେ କୈକେୟୀ ଓ ତାଙ୍କର ଜନମାନେ ଖୁସି ହେଉନ୍ତୁ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପତିର ଭାର୍ୟାକୁ ଉଠାଯାଉଛି। ମୁଁ ଜନସ୍ଥାନର ମନୋହର କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛମାନେଠାରେ କହୁଛି: ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ କୁହ, ରାବଣ ସୀତାକୁ ଉଠାଇ ନେଉଛି। ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ, ହଂସ କ୍ରଉଞ୍ଚର କୁଳାହଳରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ କୁହ, ରାବଣ ସୀତାକୁ ଉଠାଇ ନେଉଛି। ଏହି ଅରଣ୍ୟର ଏହି ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଦେବତାମାନେ, ତୁମକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରୁଛି; ମୋ ପତିକୁ ଜଣାଅ, ମୁଁ ଉଠାଯାଉଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁପ୍ରକାରର ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି। ମୁଁ ଉଠାଯାଉଛି, ପତିପ୍ରିୟା, ଜୀବନଠାରୁ ବି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଅସହାୟ; ତାଙ୍କୁ କୁହ, ରାବଣ ସୀତାକୁ ନେଉଛି। ଏହି ଜାଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବଳବାନ୍ ରାମ ମୋତେ ଫେରାଇବେ, ଏପରି ଭଲି ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁର ହାତରୁ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ।” ଏପରି କରୁଣା ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ସୀତା, ବିସ୍ତୃତ ନୟନ ଦେଇ, ଗଛ ଉପରେ ବସିଥିବା ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ଆଧିନରେ ଥିଲେ ଓ ଭୟରେ ଅନ୍ଧ, ଶୋକାକୁଳ କଣ୍ଠରେ ସୀତା ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ: “ଯଟାୟୁ, ମହାନ, ଦୟାଳୁ, ଦେଖ ମୋତେ, ଏହି କ୍ରୁର ରାକ୍ଷସ ରାଜା ମୋତେ ଅସହାୟ ଭାବରେ ଉଠାଇ ନେଉଛି। ଏହି କ୍ରୁର ରାକ୍ଷସକୁ ତୁମେ ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଚତୁର, ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଛି, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା। ଯଟାୟୁ, ରାମଙ୍କୁ ମୋ ଅପହରଣର ସତ୍ୟ କଥା କୁହ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସବୁ କଥା ଖୋଲା କର।” ଏବେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ। ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ। ଏହିବେଳେ ଯଟାୟୁ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗ୍ରତ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ; ସେ ତୁରନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ ଓ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚଞ୍ଚୁ ଥିବା, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୃଧ୍ର ଏକ ଗଛ ଉପରେ ବସି ଶୁଭ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ଦଶମୁଖୀ, ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲ, ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲ; ଭାଇ, ଏବେ ଏହି ନିନ୍ଦନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।