ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦେଖିଲେ ସୀତାଙ୍କର ଅଭିଯୋଗର କଠୋରତାରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ନାରୀମାନେ ଅସ୍ଥିର, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ବିଭାଜକ; ହେ ବିଦେହୀ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଏପରି କଥା ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।” ସେ ଅବାହ୍ୟ ଭାବରେ କହିଲେ, “ଏ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା କହୁଛି, ଏହା ତୀବ୍ର ଶରର ପରି ଦୁଇ କାନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି।” ପୁନି କହିଲେ, “ମୁଁ ନ୍ୟାୟ କଥା କହିଛି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲ; ଏପରି ଅଭିଶ୍ୱାସ କରିବାରେ ତୁମର ଲଜ୍ଜା ନାଷ୍ଟ ହେଉ, ହେ ନଶ୍ୱର ଜନ!” “ତୁମର ନାରୀସ୍ୱଭାବ ଓ ଦୁଷ୍ଟତାରେ, ତୁମେ ତୁମ ମତରେ ଅଟୁଟ ରହିଛ; ମୁଁ ଏବେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଉଛି, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।” “ଏ ଓ ବିସାଳନୟନୀ, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ; ମୋ ପାଖରେ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଉଛି। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଫେରିବି, ରାମଙ୍କ ସହିତ ପୁନି ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ଅଶ୍ରୁରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଇ, କହିଲେ, “ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମ ବିନା ମୁଁ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଫାସି ଦେଇବି, କିମ୍ବା କୌଣସି ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।” “ମୁଁ ବିଷ ପିଇବି, କିମ୍ବା ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି; କିନ୍ତୁ ରାଘବ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବି ନାହିଁ।” ଏପରି କହି, ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ସୀତା ତାଙ୍କର ହାତ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପେଟକୁ ମାରିଲେ ଓ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ରନ୍ଦନରେ ଦେଖି, ସଉମିତ୍ରି ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତା ରାମଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ହାତ ଜୋଡି ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଅଳ୍ପ ନମାଇ, ପୁନି ପୁନି ପଛକୁ ଚାଲି ଦେଖୁଥିବା ଦୃଢ଼ ମନେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ପରେ ଆରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଛଉଅଠିଅ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସୀତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କ ଦିଗରେ ଯାଇପଡ଼ିଲେ। ଏହି ସୁଯୋଗକୁ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଏକ ତ୍ୱରିତ ସନ୍ଧି ଭାବରେ ନେଇ, ବେଶ୍ୟାସ୍ୱରୂପ ଏକ ଭିକ୍ଷୁର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବିଦେହୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ମୃଦୁ କଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ମୁଣ୍ଡରେ ଜଟା, ଛତା, ଖଡ଼ାଉ, ଶୋଭାମୟ ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ବାମ କାନ୍ଧରେ ରଖି, ସେ ଏକ ଭିକ୍ଷୁ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ରୂପରେ ରାବଣ, ଆଶ୍ରମରେ ଏକାକି ବସିଥିବା, ଦୁଇ ଭାଇଁରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସୀତାଙ୍କ ପଛରେ ଗଲେ। ସେଉଁଠାରେ ସୀତା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ସନ୍ଧ୍ୟା ଯେପରି ଏକାକି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅତି ଯୁବତୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚରିତ୍ରବାନୀ ରାଜନନ୍ଦିନୀକୁ ଦେଖିଲେ। ରୋହିଣୀ ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଶୋଭାହୀନ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଓ କ୍ରୁର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ରାବଣ ଏପରି ଅଶୁଭ ଗ୍ରହ ପରି ପ୍ରକୃତିକୁ ଭୟଭୀତ କରିଲେ; ଜନସ୍ଥାନର ଗଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗଛମାନେ କମ୍ପିଲେ ନାହିଁ, ପବନ ବହିଲା ନାହିଁ; ତେଜସ୍ୱୀ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ଭୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖି ତ୍ୱରିତ ଗତି ହରାଇଲା। ଏପରି ଭୟରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ଧୀରେ ଧୀରେ ବହୁଥିଲା; ଏଇ ସମୟରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ରାମଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସୁଯୋଗ ଦେଖି, ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଭିକ୍ଷୁର ବେଶ ଧାରଣ କରି, ଅନ୍ତରେ ଦୁଷ୍ଟତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାବଣ ଶୋକାକୁଳ ସୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଏପରି ଏକ ଶୁଭ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅଚାନକ ଏକ ଘାସରେ ଢାକା ଉଅଁ ପରି, ସୀତାଙ୍କୁ ଘେରି ଆସିଲେ। ସେ ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବିଦେହୀଙ୍କୁ ତକ୍ ତକ୍ ଦେଖୁଥିଲେ; ଏପରି ଭାବେ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ। ସୀତା, ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ ଓ ଓଠ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ପତ୍ର ଦେଉଳରେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୋକାକୁଳ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥିଲେ। ସେ ରାତିର ସଂଚାରୀ, ଆନନ୍ଦିତ ମନେ, କମଳ ଭାନ୍ତି ଚକ୍ଷୁ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। କାମବାଣରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ, ମନ୍ତ୍ର ଚାନ୍ତର ଧ୍ୱନି ପରି ଶବ୍ଦ କରି, ରାକ୍ଷସନାୟକ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ନମ୍ର ଶବ୍ଦରେ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ, “ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀର ପରି ଶୋଭା ପାଉଛ; ପୀତବସ୍ତ୍ର ଓ କମଳମାଳା ପିନ୍ଧି, ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁନାର ମିଶ୍ର ରୂପରେ ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମସରୋବର ପରି ଦେଖାଯାଉଛ।” “ତୁମେ କି ଲଜ୍ଜା, ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତ୍ତି, ଶୁଭ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, କିମ୍ବା ଦେବକନ୍ୟା? ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, କିମ୍ବା ଧନ, କିମ୍ବା କାମଦେବୀ?” “ତୁମର ଦାନ୍ତ ହେଉଛି ହିମପର୍ବତ ପରି ଧଳା, ଚକ୍ଷୁ ବିସାଳ, ଲାଲ ଅଞ୍ଚଳ ଓ କଳା ପୁପିଲ; ତୁମର କଟି ଚଉଡ଼ା, ଉରୁ ମୋଟ ଓ ମଜବୁତ, ଯୁବ ହାତୀର ଦେହ ପରି ଗଠିତ।” “ତୁମର ଅଂକ ଉଚ୍ଚ, ମୃଦୁ, ଅତି ଶୋଭାମୟ, ପୁଷ୍ଟି ଓ ମଣିମାଳା ରେ ଅଳଙ୍କୃତ; ହେ ରାମପ୍ରିୟା, ମନୋହର ହାସ୍ୟ, ଦାନ୍ତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଏବଂ ଖେଳମୟ ଭାବରେ ମୋ ମନକୁ ମୁହଁ ଦେଉଛ।” “ତୁମର କଟି ହାତରେ ଧରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଚୁଲି ଶୋଭାମୟ, ଅଂକ ଏକାଠି ଏବଂ ଦୃଢ଼; ତୁମେ ଦେବୀ, ଗନ୍ଧର୍ବୀ, ଯକ୍ଷୀ କିମ୍ବା କିନ୍ନରୀ ନୁହଁ।” “ପୃଥିବୀରେ ଏପରି ରୂପ ଦେଖିବାକୁ କେବେ ମିଳିନାହିଁ; ତୁମର ଶୋଭା, କାନ୍ତି ଓ ଯୌବନ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ।” “ଏପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକାକି ରହିବାରେ ମୋ ହୃଦୟ ଅଶାନ୍ତ ହେଉଛି; ଏହିଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ, ହେ ଶୁଭେ, ଏଠା ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ।” “ଏଠା ରାକ୍ଷସମାନେ ବସୁଛନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ଓ ରୂପ ବଦଳାଇପାରିବା; ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି।” “ସେଠା ଧନୀ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ; ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା, ଗନ୍ଧ ଓ ବସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।” “ହେ କଳାନୟନୀ, ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ପତି ପାଇଁ ଅର୍ହ; କି ତୁମେ ରୁଦ୍ର କିମ୍ବା ମାରୁତଙ୍କ ଜନାନୀ?” “ହେ ସୁନ୍ଦରକଟି, ମୋତେ ଲାଗେ ତୁମେ ବସୁମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦେବୀ; କାରଣ ଏଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦେବତା, କିମ୍ବା କିନ୍ନର ଆସିନଥାନ୍ତି।