ଖରଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପରେ, ଜନସ୍ଥାନରେ ଯେଉଁ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଘଟିଥିଲା, ତାହାକୁ ନେଇ ଅଟବୀ ମଧ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ବିଭିନ୍ନ କଥା ଚାଲାଇ ଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ହିଂସା ଓ କ୍ରୂରତା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” କିନ୍ତୁ ଶୀତା, ରୋଷରେ ରକ୍ତବିନ୍ନ ଚକ୍ଷୁ ହେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଅନ୍ଧ, ଦୟାହୀନ, କ୍ରୂର, ତୁମର ଉତ୍ସର ଲାଞ୍ଚନା। ମୁଁ ଭାବେ ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠାଉଛ। ରାମଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଖି, ଏମିତି କଥା କହୁଛ। ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଷ୍ଟତା ଆସିବା ଅଜଣା ନୁହେଁ, ତୁମେ ଏପରି କ୍ରୂର ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ। ତୁମେ ଏକା ରାମଙ୍କ ସହ ଅଟବୀକୁ ଆସିଛ, ହୋଇପାରେ ମୋ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛ। ଏହି ଚାଳ ତୁମେ କିମ୍ବା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ମୋ ଭାର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଛି, ତାଙ୍କ ଅତି କଳା ନୀଳପଦ୍ମ ଭଳି ଦେହ ଓ ପଦ୍ମନୟନ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷକୁ ଚାହିବି କିପରି? ତୁମ ଆଗରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ଜୀବନ ଦେଇ ଦେବି। ରାମ ନଥିଲେ ମୁଁ ଏ ଭୂମିରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ।” ଶୀତାଙ୍କର ଏମିତି କଠୋର ଓ ଖୟାଳ ଦେଇ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ ରଖି, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଦେବୀ ସମାନ। ମୈଥିଳୀ, ନାରୀମାନେ ଏପରି ଅନୁଚିତ କଥା କହିବା ଅଜଣା ନୁହେଁ, ଏହି ଜଗତର ନାରୀମାନେ ଏହି ପ୍ରକୃତିର। ନାରୀମାନେ ଚଞ୍ଚଳ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ବିଭେଦକର; ମୁଁ ଏପରି ଶବ୍ଦ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ଅଟବୀର ସମସ୍ତ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଗବାହ କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୋ ଦୁଇ କାନ ମଧ୍ୟରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଭଳି ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣୁଛି। ମୁଁ ନ୍ୟାୟ କଥା କହିଛି, ତୁମେ ମୋତେ କଠୋର କଥା କହିଛ; ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରି ଲଜ୍ଜା ଦିଅଛ। ତୁମ ନାରୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରକୃତିରେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଟୁଟ ଅଛ; ମୁଁ ଏବେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ଭଲ ରୁହ, ମନୋହର ମୁହଁବାଳିକା। ଅଟବୀର ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ତୁମ ଚଉଡ଼ିଆ ଚକ୍ଷୁ; ମୋତେ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଉଛି। ମୁଁ ଫେରି ଆସିବାବେଳେ ରାମ ସହ ତୁମକୁ ଦେଖିବି।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୀତା, ଅତି କଷ୍ଟ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, କହିଲେ, “ରାମ ନଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀରେ ବିଶିବି, କିମ୍ବା ଏକ ଫାନ୍ଦ ଲାଗିବି, କିମ୍ବା ଏକ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ଶରୀର ବିସରିବି। ମୁଁ ବିଷ ପିଇବି କିମ୍ବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି, କିନ୍ତୁ ରାଘବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷକୁ ଛୁଇଁବି ନାହିଁ।” ଶୀତା ଏହି କଥା କହିବା ସମୟରେ, ଶୋକରେ ଭରି ନିଜ ପେଟରେ ହାତ ଦେଇ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଶ୍ବାସନ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶୀତା ରାମଙ୍କ ଭାଇକୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୀତାଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି ନମସ୍କାର କରି, ପଛକୁ ଦେଖି ଦେଖି ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଗଲେ। ଏହି ଭାଗରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଛଉଁଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଶୀତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରୋଷ ଓ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶାରେ, ସହସା ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦଶଗ୍ରୀବ ରାବଣ, ଅବସର ଦେଖି, ଏକ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସନ୍ନାସୀର ଉପରେ ଅବତାର ନେଇ, ଭୂଷିତ କ୍ଷମା ରଙ୍ଗରେ ପିଲା ଚିରା, ଚୁଡ଼ା, ଛତା, ଚପ୍ପଲ, ସୁନ୍ଦର ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ କାନ୍ଧରେ ଲଗାଇ, ଶୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଗଲେ। ଏହି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସନ୍ନାସୀ ରୂପରେ, ଶୀତାକୁ ଏକା ଅଟବୀରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପରିଚୟ ନେଇ ନିଜ ଯାନ୍ତ୍ରଣା ଚାଲିଗଲା। ଏକା ଏକ ରାଜକୁମାରୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ସନ୍ଧ୍ୟା ଭଳି, ରୋହିଣୀ ଚନ୍ଦ୍ର ବିହୀନ ଭଳି, ସେ ଉତ୍ସଙ୍ଗ ଓ କ୍ରୂର ରାବଣ ଦେଖିଲେ; ଜନସ୍ଥାନର ଗଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ରାବଣକୁ ଦେଖି ଗଛମାନେ କମ୍ପିଲେ ନାହିଁ, ପବନ ବହିଲା ନାହିଁ, ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ଭୟରେ ଧୀରେ ଚାଲିଲା; ରାବଣ ରକ୍ତବିନ୍ନ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଭୟରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ଧୀରେ ଚାଲିଲା; ଏହି ସମୟରେ ଦଶଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କୁ ଠକିବା ଚେଷ୍ଟା କରି ଶୀତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ରାବଣ, ଏକ ଭିକ୍ଷୁର ରୂପରେ, ଶୀତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ—ଯଦିଓ ଦେଖିବାରେ ଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଅଯୋଗ୍ୟ—ଶୀତା ଏବେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ସେ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତାରାକୁ ଶନି ଭଳି ଆସିଲେ, ଉପଯୁକ୍ତ ରୂପରେ, ଘାସରେ ଢ଼କା ଉଇଲ ଭଳି। ରାବଣ ଶୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ଦେଖୁଛି—ରାମଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାର୍ତ୍ତା। ଶୀତା, ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ ଓ ଅଧର ଥିବା, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ମୁହଁ, ପତ୍ର ଘର ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭିଜି ଉପବେଶ କରିଥିଲେ। ରାତିର ଅଧିପତି ରାବଣ, ଆନନ୍ଦିତ ଚିତ୍ତରେ, ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଓ ପୀତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଶୀତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଅଭିଲାଷର ତୀରରେ ଆହତ, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାୟକ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଭଦ୍ର କଥା କହିଲେ। ରାବଣ ଶୀତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ସେ ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ। ପୀତ ବସ୍ତ୍ର, ପଦ୍ମ ମାଳା, ତାଙ୍କର ରୂପ ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁନା ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଫୁଟିଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି। ତାପରେ ରାବଣ କହିଲେ, “ତୁମେ କି ଲଜ୍ଜା, ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତ୍ତି, ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, କିମ୍ବା ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରା, ମନୋହର ମୁହଁବାଳିକା? କିମ୍ବା ଧନ, ମନୋହର କଟି, କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଥିବା ମଦନ ଦେବୀ?” ଏପରି ଉତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅଟବୀରେ, ଶୀତା ଏକା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା, ରାବଣଙ୍କ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।