ସୀତା, ଜନକ ରାଜାଙ୍କର ଜନ୍ମଜାତ କନ୍ୟା, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରତ୍ନମୟ ହରିଣକୁ ଦେଖି ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଆଲୋକ ବିକିରଣ କରୁଥିବା ପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସୀତା ଫୁଲ ଚୟନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସୁନା ଓ ଚାନ୍ଦି ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିବା ହରିଣର ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେଖିଲେ। ସୀତା ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ଅତି ଖୁସି ହେଇ, ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ରୂପରେ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସୀତା ପୁନଃପୁନଃ ଡାକି, ହରିଣକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ କହିଲେ—“ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ହରିଣକୁ ଦେଖ, ରାମ, ତୁମେ ଓ ତୁମ ଭାଉ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆସ।” ସୀତାଙ୍କର ଡାକରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଇ ନରସିଂହ, ଏଠିରେ ଏହି ହରିଣକୁ ଦେଖିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସନ୍ଦେହ କରି କହିଲେ—“ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ହରିଣ ମାରୀଚା ରାକ୍ଷସ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏ ଅରଣ୍ୟରେ ଏହି ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରୂପ ଦେଖାଇ ରାଜାମାନେକୁ ମାରିଦେଇଛି। ଏହି ହରିଣ ରୂପ ଏକ ମାୟା, ଏହି ହରିଣ ଅବଶ୍ୟ ମାରୀଚା ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମାୟା, ଏହି ହରିଣ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି ଚମକୁଛି। ରାମ, ଏପରି ଏକ ରତ୍ନମୟ ହରିଣ ଏ ଭୂମିରେ ନାହିଁ, ଏହା ଏକ ମାୟା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୀତା ହସି ଦେଇ ଆନନ୍ଦ ଓ ମୂହ ଭରି କହିଲେ—“ମହାରାଜ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ହରିଣ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷଣ କରୁଛି। ଏହି ହରିଣକୁ ଆମ ପାଖକୁ ଆଣିଦିଅ, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଖେଳନା ହେବ। ଆମ ଆଶ୍ରମରେ ଅନେକ ଶୁଭ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିବା ହରିଣମାନେ ଚମରା, ଶ୍ରମରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହରିଣମାନେ ଘୁଡ଼ିବା ପରି ଏଠିରେ ରହନ୍ତି। ଭାଲୁ, କୁନ୍ଦର, ବାନର, କିନ୍ନର ମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠିରେ ଘୁଡ଼ିବା ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ତଥାପି ଏପରି ଦୃଶ୍ୟମୟ ହରିଣ ମୁଁ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ—ଏହି ହରିଣ ଚମକ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୂପରେ ଅନ୍ୟ ହରିଣମାନେ ଠାରୁ ଅଗ୍ରଣୀ। ଏହି ହରିଣ ରଙ୍ଗବିରଙ୍ଗ ଶରୀରରେ ଏକ ରତ୍ନ ପରି ଆମ ସାମ୍ନାରେ ଚମକୁଛି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି। ଆହା, ଏହାର ଆକୃତି! ଆହା, ଏହାର ସୌନ୍ଦର୍ୟ! ଏହାର ଶବ୍ଦ ଓ ଚମକ ଅତି ମନୋହର; ଏହି ବିଚିତ୍ର ହରିଣ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଚୋରି ନେଉଛି। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ହରିଣକୁ ଜୀବିତ ଧରିପାରିବ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ବିସ୍ମୟ ଦେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ କରି ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରିବା, ଏହି ହରିଣ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଅଳଙ୍କାର ହେବ। ଭରତ, ମା ଶାଶୁମାନେ ଓ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ହରିଣ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଦେଉଛି। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଅଗ୍ରଣୀ ହରିଣକୁ ଜୀବିତ ଧରିପାରିବ, ତେବେ ଏହାର ଚମକୁଥିବା ଚମଡ଼ ତୁମ ହେବ। ଯଦି ଏହି ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି, ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଏହାର ସୁନା ଚମଡ଼କୁ ଘାସ ଚଟାଇ ଉପରେ ପିଠି ଦେଇ ପୂଜା କରିବି। ଏହି ଆଶା ଜୋରଦାର ଓ ଜନନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ ମନେ ହେଉଛି; ତଥାପି ଏହି ଜୀବର ଆକୃତି ମୋ ମନକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରି ଦେଇଛି। ଏହାର ସୁନା ରୋମ, ରତ୍ନମୟ ଶିଙ୍ଗ, ଯୁବ ରବି ପରି ରଙ୍ଗ, ତାରାମୟ ଆକାଶ ପରି ଚମକ—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଘବଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ସୀତାଙ୍କର ଆଶା ଓ ହରିଣର ଆକୃତିରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ, ରାମ ଆନନ୍ଦ ଭରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ବୈଦେହୀଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ସୁକ ଏକାଗ୍ରତା; ଏହି ହରିଣର ଅତିରିକ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ପାଇଁ ଏହା ଆଜି ଏଠି ରହିବ ନାହିଁ। ଏଠିରେ, ନନ୍ଦନ ଅରଣ୍ୟର ଉଦ୍ୟାନରେ, ଚୈତ୍ରରଥ ଆଶ୍ରମରେ, କୌଣସି ହରିଣ ଏହି ପରି ନାହିଁ। ଏହି ହରିଣର ଚମକୁଥିବା ରୋମର ଧାରା, ସୁନା ଚିହ୍ନରେ ଭରି, ଅତି ମନୋହର। ଦେଖ, ଏହି ହରିଣ ଉଘାଡ଼ିବାବେଳେ, ଏହାର ଜିହ୍ବା ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକି ମୁଁହରୁ ବାହାରିଯାଉଛି, ଶତରଶ୍ମି ମେଘ ପରି। ଏହି ହରିଣର ମୁଁହ ନୀଳମଣି ଓ ସୁନା ପରି, ଡ଼ିଅ ଓ ମୁକ୍ତା ପରି ଉଦର—ଏପରି ଅବର୍ଣ୍ୟ ହରିଣକୁ କିଏ ଚାହିବ ନାହିଁ? ଯେଉଁଠି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି, ଜମ୍ବୁ ନଦୀର ସୁନା ପରି ଚମକ, ରତ୍ନରେ ଅଳଙ୍କୃତ—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କିଏ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଭରିଯାଇବ ନାହିଁ? ମାଂସ ଓ ଖେଳ ପାଇଁ ରାଜାମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଧନୁ ନେଇ ହରିଣ ଶିକାର କରନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟରେ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ରତ୍ନ, ଧାତୁ, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧନ ଖୋଜାଯାଉଛି। ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଧନକୁ ଉତ୍ତମ ମନାଯାଏ, ଧନବୃଦ୍ଧିର ଉପାୟ ଓ ମନର ଆକାଂକ୍ଷା, ଏହା ଶୁକ୍ର ପାଇଁ ଯେପରି। ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଲୋକ ଲାଭ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ଧନ ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ଧନ’ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ସୁନା ଚମଡ଼ ହରିଣ ଉପରେ ବୈଦେହୀ, ଶୁଭ୍ର କଟିବନ୍ଧା, ମୋ ସହ ଉପବେଶ କରିବେ। କଦଳୀ, ପ୍ରିୟକା, ପ୍ରବେଣୀ, ଆବିକୀ—ଏହି ଉପରେ ଏହି ହରିଣ ଚମଡ଼ର ସ୍ପର୍ଶ ମୁଁ ମନେ କରୁନାହିଁ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ହରିଣ ଓ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ଦିବ୍ୟ ହରିଣ—ଏହି ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ: ତାରା-ହରିଣ ଓ ଭୂ-ହରିଣ। ଯଦି ତୁମେ କହୁଛ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଏକ ରାକ୍ଷସର ମାୟା, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ହରିଣକୁ ମାରିବି।” ଏଭଳି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ହରିଣ ଦେଖି ସୀତା, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମନ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଲାଲସା ଓ ଅପୂର୍ବ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ବିକିରଣ କରୁଥିଲା।