ଏକ ଦିନ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମୃଗ ଆସିଲା । ତାଙ୍କ ପିଠି ରାଜନୀଗନ୍ଧା ପୁଷ୍ପର ନିମ୍ନ ଭାଗ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଏବଂ ସେ ମହାମୃଗ ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ହେଉଛି । ସେ କେବେ ଦୂରକୁ ଯାଏ, କେବେ ପୁଣି ଆସିଯାଏ, ତେଜ ଗତିରେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଦୂରେ ଯାଇ ପୁଣି ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ଫେରିଯାଏ । କେବେ ମାଟିରେ ଖେଳେ, କେବେ ବସିଯାଏ, କେବେ ଆଶ୍ରମ ଦ୍ୱାର ପାଖକୁ ଆସି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୃଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରେ । ଏହି ମୃଗଟିଏ ପଛୁଆ ମୃଗମାନେ ପଛରୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମୃଗ ଆବେଗରେ ପୁଣି ଫେରିଯାଏ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସୀତାଙ୍କ ଉପରେ ରଖିଥିଲେ । ଏହି ମୃଗଟି ଏକ ଦାନବ, ଯିଏ ମୃଗ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି, ଶିକାରର ଆନନ୍ଦରେ ଅନ୍ୟ ଅରଣ୍ୟର ମୃଗମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଯାଏ । ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅନ୍ୟ ମୃଗମାନେ ଆସି ଘ୍ରାଣ କରିଥିଲେ, ପରେ ସେମାନେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଚିଁଡ଼ିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଦାନବ ତାଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ରହିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ନିଜ ଚରିତ୍ର ଲୁଚାଇବା ପାଇଁ ସେ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଖାଏ ନାହିଁ, କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ବୈଦେହୀ ସୀତା ଜଙ୍ଗଲରେ କର୍ଣ୍ଣିକର, ଅଶୋକ ଓ ଆମ୍ବ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମାଳା ପାଇଁ ଫୁଲ ତୁଳୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଆନନ୍ଦମୟ ଥିଲା । ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଏହି ଅପୂର୍ବ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିର ଦେଖା ମୃଗକୁ ଦେଖିଲେ । ସୀତା ଦେଖିଲେ ଏହି ମୃଗଟିର ଅଙ୍ଗ ମୁକୁତା ଓ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ଦାନ୍ତ ଓ ଓଠ ଚମକୁଛି, ଚୁଲି ରୂପା ଓ ଧାତୁ ମିଶ୍ରିତ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି । ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ବିସ୍ମୟରେ ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସେ ମୃଗଟିକୁ ସ୍ନେହ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ । ଏହି ମାୟାମୟ ମୃଗଟି ମଧୁର ଭାବରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲା । ମୃଗଟି ସେଠାରେ ଏପରି ଚରିପାଖରେ ଘୁରୁଥିଲା, ଯେପରି ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଅଲୋକିତ କରୁଛି । ସୀତା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଏହି ଅପୂର୍ବ ରତ୍ନମୟ ମୃଗକୁ ଦେଖି ବିସ୍ମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲେ । ଏଠାରେ, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକଚଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଫୁଲ ତୁଳୁଥିବା ସୀତା, ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର କଟି ଯୋଗୁଁ ଅତି ଆକର୍ଷକ ଦେଖାଉଥିଲେ, ସେ ମୃଗଟିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ପାଶ୍ୱ ଭାଗ ସୁନା ଓ ଚାନ୍ଦିର ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିଲା । ସେ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନ୍ଦମାନ ରୂପ ଦେଖି ରାମ ଓ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକିଲେ । ସୀତା ପୁନିପୁନି ଡାକି, ଏହି ମୃଗକୁ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ—"ଆସ, ଆସ ଶୀଘ୍ର, ମୋ ପ୍ରିୟ, ତୁମ ଭାଇ ସହିତ!" ତାଙ୍କ ଡାକରେ ଦୁଇ ମହାପୁରୁଷ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଠାକୁ ଆସି, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ମୃଗକୁ ଦେଖିଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ମୃଗଟିକୁ ଦେଖି ସନ୍ଦେହ କଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଭାଇ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ମୃଗ ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ, ମାରୀଚ ଦାନବ ଅଟୁଟ ମାୟାରେ ଏହି ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି । ଏହି ମୃଗ ରୂପ ଏକ ମାୟା, ଏହିପରି ମୂଲ୍ୟବାନ ମୃଗ ପୃଥିବୀରେ କେଉଁଠି ମିଳିବ? ଏହା ଏକ ମୃଗ ନୁହେଁ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମାୟା ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟରେ, ମଧୁର ହସ ଧାରଣ କରିଥିବା ସୀତା ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ମୋହରେ ରହି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଏହି ସୁନ୍ଦର ମୃଗ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଛି । ଏହାକୁ ଆମ ପାଇଁ ଧରି ଆଣ, ଏହି ଆମ ଖେଳ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହେବ । ଆମ ଆଶ୍ରମରେ ଅନେକ ଶୁଭ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚମରା, ଶୃମରା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମୃଗମାନେ ରହନ୍ତି । ଭାଲୁ, କ୍ରିୟାଶୀଳ ମୃଗ, ବାନର, କିନ୍ନର ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏପରି ମୃଗ ମୁଁ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି—ନ ତାହାର ଚମକ, ଧୈର୍ୟ, ନ ରୂପରେ । ଏହି ମୃଗଟି ରତ୍ନ ପରି ଏଠି ଆମ ସାମ୍ନାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛି । ତାହାର ରୂପ! ତାହାର ସୌନ୍ଦର୍ୟ! ତାହାର ଧ୍ୱନି ଓ ଚମକ ଅତି ମନୋହର; ଏହା ମୋ ହୃଦୟକୁ ଚୋରି ନେଉଛି । ଯଦି ତୁମେ ଏହି ମୃଗକୁ ବଞ୍ଚିତ ଧରିପାର, ଏହା ଅପୂର୍ବ ହେବ ।" "ଯଦି ଆମେ ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ କରି ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରିଯିବା, ଏହି ମୃଗଟି ରାଜମହଳରେ ଅଲଙ୍କାର ହେବ । ଏହି ଦିବ୍ୟ ମୃଗ ରୂପ ଭାରତ, ମୋ ଶ୍ୱଶୁରୀମାନେ ଓ ମୋ ପାଇଁ ଅଦ୍ଭୁତ ହେବ । ଯଦି ଏହି ମୃଗକୁ ବଞ୍ଚିତ ଧରିପାର, ତାହାର ସୁନ୍ଦର ଚର୍ମ ଆମର ହେବ । ଯଦି ଏହି ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁ ପାଏ, ମୁଁ ତାହାର ସୁନା ଚର୍ମକୁ ଶୁଷ୍କ କୁଶ ଉପରେ ପିଛାଇ ତାହାକୁ ପୂଜିବାକୁ ଚାହେଁ । ଏହି ଇଚ୍ଛା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରାଣୀର ରୂପ ମୋତେ ଅତି ବିସ୍ମୟ ଦେଇଛି ।" "ସୁନା ଚୁଲି, ରତ୍ନ ଶୋଭିତ ଶିଙ୍ଗ, ଯୁବକ ରୂପର ରବି ପରି ରଙ୍ଗ, ଏବଂ ତାରାମାଳା ପରି ଚମକ—ଏହି ସବୁ ଦେଖି ରାଘବଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲା । ସୀତାଙ୍କ ମନୋରମ ଉକ୍ତି ଏବଂ ମୃଗର ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଦେଖି ରାଘବ ମୋହିତ ହେଲେ । ସୀତାଙ୍କ ଆଗ୍ରହ ଓ ମୃଗର ଆକୃତିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବୈଦେହୀର ଏହି ଆକାଂକ୍ଷା ଦେଖ; ଏହି ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଏହି ମୃଗ ଆଜି ଏଠାରେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ ।" "ନନ୍ଦନ କାନନରେ, ଚୈତ୍ରରଥ ଆଶ୍ରମରେ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀର କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ମୃଗ କେଉଁଠି ଅଛି, ସଉମିତ୍ରି?" ଏହି ମୃଗର ରୂପରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାରାର ସୁନା ଚମକୁଥିବା ଲୋମ ଏବଂ ରଙ୍ଗିନ ଚିହ୍ନ ତାହାକୁ ଅତି ଶୋଭା ଦେଉଛି । ଏଭଳି ଭାବରେ, ଏହି ମୃଗ ରୂପୀ ମାୟା ଦେଖି ସୀତା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଆଗ୍ରହ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ଏବଂ ଏହି ମୃଗ ଦେଖି ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ମୋହିତ ହେଉଥିଲା ।