ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କର କଥାର ଏହି ଗାଥା ଆମକୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଯାତ୍ରାରେ ନେଇଯାଇଥାଏ। ରାମ ଏକ ଦୃଢ଼ ବ୍ରିଜ୍ ଦ୍ବାରା ଲଙ୍କା ସହରକୁ ପହଁଚି, ରାବଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ କରି, ସୀତାକୁ ପୁନର୍ଗ୍ରହଣ କରିବା ସହିତ ଗଭୀର ଲଜ୍ଜାରେ ଗଭୀର ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଲଜ୍ଜା ଏତେ ବେଶୀ ଥିଲା ଯେ, ସୀତାଙ୍କ ପାଖରେ ସେ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ସୀତା, ଏହା ସହିତ ମାନସିକ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଃଖର ଭାବନା ବହନ କରି, ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ବିବାସ ହେଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ସତ୍ତା ସତ୍ୟ ହେବାର ପ୍ରମାଣ ଦେଇ, ଅଗ୍ନିର ସାକ୍ଷୀରେ ସୀତା ଦୋଷମୁକ୍ତ ଥିଲେ। ଏହାର ଫଳରେ, ତିନି ପ୍ରଥିବୀର ସମସ୍ତ ସଜ୍ଜନ ବିରାଜିତ ହେଲେ। ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ରାମଙ୍କର ମହାନ ମନସିକତାରେ ଖୁସି ହେଲେ। ରାମ, ଲଙ୍କାର ରାକ୍ଷସ ରାଜା ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବରେ ଅନୁସ୍ଥାନ କରି, ତାଙ୍କର କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଖୁସି ହେଲେ। ଦେବତାଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ରାମ ବନ୍ଦରମାନେ ସହିତ ପୁଷ୍ପକ ଯାନରେ ଏୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାତ୍ରା କରିଲେ। ବରଦ୍ବାଜ ମହାରାଜଙ୍କର ଅଶ୍ରମକୁ ପହଁଚି, ସତ୍ୟରେ ଅଡିକାରୀ ରାମ, ହନୁମାନକୁ ଭାରତଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ପଠାଇଲେ। ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ପୁଣି ଆଲୋଚନା କରି, ପୁଷ୍ପକ ଯାନରେ ନନ୍ଦୀଗ୍ରାମକୁ ଯାଇଥିଲେ। ନନ୍ଦୀଗ୍ରାମରେ, ରାମ ସେମାନଙ୍କର ମାଟି ହାରାଇ, ସୀତାକୁ ମିଳାଇ, ରାଜ୍ୟକୁ ପୁନର୍ଗ୍ରହଣ କରିଲେ। ଲୋକେ ଖୁସି ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସମ୍ପୃକ୍ତ, ଧନ୍ୟ, ଧର୍ମୀୟ, ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଖାଦ୍ୟର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। କେହି ପୁତ୍ରର ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ, ଓ ମହିଳାମାନେ ସଦା ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦେବାରେ ରହିବେ, କଦାଚିତ ମାତ୍ର ବିଧବା ହେବେ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନିର ଭୟ ନଥିବା, ଜଳରେ କେହି ଡୁବିବେ ନାହିଁ, ପବନର ଭୟ ନଥିବା, ଓ ଜ୍ୱରର ଭୟ ନଥିବା। ଖାଦ୍ୟର ଭୟ ନଥିବା, ଚୋରମାନେ ନଥିବେ; ସହର ଓ ରାଜ୍ୟ ଧନ ଓ ଧାନରେ ପୂରଣ ହେବ। ସମସ୍ତେ ସଦା ଖୁସି ରହିବେ, ସତ୍ୟକାଳରେ ଯଥା, ସେମାନେ ଶତ ଘୋଡ଼ା ବଳିଦାନ କରିବେ ଓ ବହୁତ ସୁନା ଦେବେ। ଲୋକମାନେ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗୋ ଦେଇବେ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅସୀମ ଧନ ଦେବେ। ରାଗ୍ହବ ଶତଗୁଣ ରାଜ କୁଟୁମ୍ବ ସ୍ଥାପନ କରିବେ, ଓ ଚାରି ବର୍ଗକୁ ସେମାନଙ୍କର କର୍ମରେ ଲଗାଇବେ। ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଶାସନ କରି, ରାମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ। ଏହି ପବିତ୍ର, ପାପ ନାଷକ, ସୁକୃତ ଗାଥା, ବେଦମାନେ ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରିଥିବା—ଯେଉଁ ଯେଉଁ ରାମଙ୍କର କଥାକୁ ପଢିବ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ଏହି ଜୀବନଦାୟକ ରାମାୟଣ କଥାକୁ ପଢିବାରେ, କେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୁବକ୍ତି ପାଇବେ; କେହି କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୃଥିବୀର ରାଜା ହେବେ; ବଣିଜ୍ୟୀ ବ୍ୟବସାୟରେ ସଫଳତା ହାସଲ କରିବ; ଏବଂ ଏକ ଶୂଦ୍ର ମହାନତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ଏହି ଗୌରବମୟ ବାଲକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଶୁଣିବାର ଅବସର ଆସିଛି। ନାରଦଙ୍କର ସେହି କଥା ଶୁଣି, ସତ୍ତ୍ୱ ଧରଣ କରିଥିବା ଏକ ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ, ସେହି ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଦେବତାଙ୍କର ଲୋକକୁ ଯାଇଥିଲେ, ସେ ତମସା ନଦୀର କିନାରେ ପହଁଚିଲେ, ଯାହା ଜହ୍ନବୀର ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତେବେ, ତମସା ନଦୀର କିନାରେ ପହଁଚି, ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ତାହାର ପାଇଁ ମାUD ମୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ସତ୍ତ୍ୱ ଲୋକଙ୍କର ମନକୁ ଖୁସି ଦେଇଥାଏ। "ଦେଖ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଏହି ସ୍ଥାନ ମାUD ମୁକ୍ତ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ପାଣୀରେ ଭରିଥିବା, ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ମନକୁ ଖୁସି ଦେଇଥାଏ।" "ମୋର ପାଣୀ ଗୋଲାକୁ ରଖ, ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ମୋତେ ମୋର ଛାତ୍ରୀ ପାଣ୍ଡୁକା ଦିଅ; ମୁଁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତମସା ନଦୀର କିନାରେ ସ୍ନାନ କରିବି।" ଏହି ପ୍ରକାର ବଡ ଆତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା, ଭରଦ୍ୱାଜ, ସିଧାନ୍ତ ମାନି, ତାଙ୍କର ଗାର୍ମେଣ୍ଟ ଦେଇଲେ। ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ହାତରୁ ଛାତ୍ରୀ ପାଣ୍ଡୁକା ନେଇ, ସେ ନିଜର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସେହି ବିସ୍ତାର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦେଖିଲେ। ନିକଟରେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଦୁଇଟି କ୍ରାଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଚାଲିଛନ୍ତି, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ତାଙ୍କର କଥାମାନେ ମିଳନସାର ଓ ମଧୁର। କିନ୍ତୁ, ସେହି ଦୁଇଟିରୁ, ଏକ ଶିକାରୀ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୁରୁଷଟିକୁ ହତ୍ୟା କରିଦେଲା, ଯେତେବେଳେ ଋଷି ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର ସାଥୀକୁ ମାରିଦେଇ, ତାଙ୍କର ଦେହ ରକ୍ତରେ ଦୂଷିତ ଓ ମାଟିରେ ଗୁଡ଼ିଯାଇଥିଲା, ମହିଳା ଗଭୀର ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ତା କରିଲେ। ତାଙ୍କର ସାଥୀରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ଦୁଇଥର ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ପକ୍ଷୀ, ତାଙ୍କର ତାମ୍ବେର ମୁଣ୍ଡ ଓ ପାଙ୍କରେ ଶୋଭା ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା କରିଲେ। ଏହି ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖି, ଧର୍ମୀୟ ଋଷିଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଉଦୟ ହେଲା। ତେବେ, କରୁଣାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ଋଷି ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ଏହା ଅଧର୍ମ ଅଟୁଳନୀୟ,' ଓ ଦୁଃଖ ଭରା କ୍ରାଉଞ୍ଚକୁ ଦେଖି, ସେ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ କହିଲେ: "ଶିକାରୀ, ତୁମେ କେବେ ଅବିରାମ କୌଣସି ଖ୍ୟାତି ପାଇବାକୁ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ଏକ କ୍ରାଉଞ୍ଚ ଦ୍ୱିତୀୟକୁ ହତ୍ୟା କରିଛ, ଲୋଭର ଦ୍ୱାରା।" ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ କହିଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଏକ ଚିନ୍ତା ଉଦୟ ହେଲା, ଯେ 'ମୁଁ କଣ କହିଛି, ପକ୍ଷୀର ଦୁଃଖରେ ପ୍ରଭାବିତ?' ଚିନ୍ତା କରି, ବିବେକଶୀଳ ଓ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଋଷି ତାଙ୍କର ମନକୁ ସଂଗଠିତ କରି, ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ କହିଲେ: "ମାତ୍ରା ଦେଖି, ଅକ୍ଷରଗୁଡିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଓ ସଙ୍ଗୀତ ସହିତ ଯୋଡି—ମୋର ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏହି ପଦ୍ୟ ଏଭଳି ହେଉ।" ଯେତେବେଳେ ଋଷି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ କହିଲେ, ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଖୁସିରେ ସେଗୁଡିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ, ଓ ଶିକ୍ଷକ ଖୁସି ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରି, ଋଷି ତାହାର ମନକୁ ସେହି ଘଟଣାରେ ଗଭୀର କରି, ପ୍ରତିବାସ କରିଲେ। ଏହି ଭାବରେ, ରାମଙ୍କର କଥା ଓ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କର ଦୟା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗାଥାର ଆରମ୍ଭ କରେ, ଯାହା ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଓ ଦୟାର ମାର୍ଗରେ ଚାଲିବାକୁ ଅନୁପ୍ରେରଣ କରେ।