ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାମ ଏକ ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଚାଳ-ଚରିତ୍ରରେ ଜ୍ଞାନୀ, ମନୋହର କଥାବାର୍ତା କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶ୍ରୀମତ୍, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ବିସ୍ତୃତ କାନ୍ଧ ଓ ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ସହିତ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଗଳା ଶଙ୍ଖ ପରି, ମୁଖ ଅତି ଉତ୍ତମ, ଚାପ ବାହନ କରିବାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଚେହେରା ଏବଂ ଫୋରହେଡ୍ ଅତି ମନୋହର, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ନିଜ ଘୁଁଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସମ ଓ ଭଳି ଗଠିତ, ଚମକୁଥିବା ବର୍ଣ୍ଣ, ଶକ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିସ୍ତୃତ ଛାତି, ବଡ଼ ଆଖି, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଭାଗ୍ୟ ନିଧି। ରାମ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ସତ୍ୟବାନ, ଜନମାନସର ମଙ୍ଗଳରେ ନିର୍ତ୍ତନ୍ତ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ, ଜ୍ଞାନରେ ପୁର୍ଣ୍ଣ, ପବିତ୍ର, ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଦୃଢ଼। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ମାନ୍ୟତାରେ ସମ, ଶ୍ରୀମତ୍, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ପ୍ରାଣୀଗୁଡ଼ିକର ରକ୍ଷକ, ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ। ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ଜନମାନସକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ବେଦ ଓ ଉପବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ସଚେତନ, ତୀବ୍ର ଧ୍ୟାନ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ନିତ୍ୟ ନୀତିଶୀଳ, ଶୋକରହିତ, ଭଲ ବିଚାର ଦେଇଥିବା। ନୀତିଶୀଳ ଲୋକ ଏପରି ରାମଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଯାହାପରି ଗମନ କରେ, ସେପରି ପ୍ରତିଦିନ ଆସନ୍ତି; ନୀତିଶୀଳ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟି, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ରାମ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗଭୀରତାରେ ସମୁଦ୍ର ସମ, ଧୈର୍ୟରେ ହିମାଳୟ ସମ। ଶୌର୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ସମ, ଦେଖିବାକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ସମ, କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସମ, ଖ୍ଷମାରେ ପୃଥିବୀ ସମ। ଧନର ତ୍ୟାଗରେ ଧର୍ମର ଅନ୍ୟ ଅବତାର ସମ, ସତ୍ୟ ଓ ନୀତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏପରି ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ରାମ ସତ୍ୟ ଓ ଶୌର୍ୟରେ ଦୃଢ଼। ଦଶରଥଙ୍କର ବଡ଼ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଏବଂ ବଡ଼ ଭାଇ ଭାବରେ ଯଥାଯଥ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଜନମାନସର ମଙ୍ଗଳରେ ନିର୍ତ୍ତନ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କରିବା ପାଇଁ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ରାଣୀ କୈକେୟୀ— ଏହି ରାଣୀ, ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ। ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଲେ। ସେ ଅତିରଥୀ ରାମ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି ବନକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନମ୍ରତା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇ, ରାମଙ୍କ ପଛରେ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଭାଇପ୍ରେମ ଦେଖାଇ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଜୀବନସମାନ ପତ୍ନୀ, ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିର୍ତ୍ତନ୍ତ, ଜନକଙ୍କ ଘରରେ ଜନ୍ମିଥିବା, ଦିବ୍ୟ ମାୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ, ନାରୀମାନ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଧୁ ସୀତା— ସୀତା ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ରୋହିଣୀ ପରି ଅନୁସରଣ କଲେ; ରାମଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ଦଶରଥ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଶ୍ରିଙ୍ଗବେରପୁରରେ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ, ରାମ ଚାରିଓଟିୟରକୁ ବିଦାୟ କରି, ନିଷାଦ ମୁଖ୍ୟ ଗୁହାଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ। ରାମ, ଗୁହା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଏକସାଥି ଅନେକ ଜଳପ୍ରବାହ ନଦୀ ଅଟି ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଚିତ୍ରକୁଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ତିନିଜଣେ ଏକ ମନୋହର ନିବାସ ତିଆରି କରି, ବନରେ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ପରି ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିଲେ; ଚିତ୍ରକୁଟରେ ରାମ ବସିଥିବା ସମୟରେ, ଦଶରଥ ନିଜ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ। ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଦଶରଥ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କ ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ— ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର ପାଇଁ ନିମିତ୍ତ କରାଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ସେ ରାମଙ୍କ ପଦଯୁଗଳର ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ବନକୁ ଗଲେ। ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗିଁ, ସତ୍ୟ ଓ ଶୌର୍ୟରେ ଦୃଢ଼, ଭଲ ବ୍ୟବହାର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ। ଭରତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ରାଜା, ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ”; ରାମ, ଉତ୍ତମ ଦାନଶୀଳ, ମନୋହର ମୁଖ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ— ତଥାପି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରତିବାର ନିଜ ପଦୁକା ଭରତଙ୍କୁ ଦେଇ ରାଜ୍ୟ ପାଳନର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ। ଏବେ, ଭରତଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଭରତ ଫେରିଗଲେ, ରାମଙ୍କ ପଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି। ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସତ୍ୟବାନ, ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଭରତ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରି ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାମ, ନାଗରିକଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବଡ଼ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ବିରାଧ ଦାନବକୁ ବଧ କରି, ଶରଭଙ୍ଗଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ସୁତିକ୍ଷ୍ଣ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ସହ ମିଶି, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ତାଲୱାର ଓ ଅକ୍ଷୟ ତୀର ନେଇ, ବନବାସୀ ସହ ରାମ ବନରେ ବସିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷି ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ଦାନବ ଓ ଅସୁର ନାଶ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ; ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦାନବ ନାଶ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ଅଗ୍ନି ସମ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ, ରାମ ଦାନବ ବଧର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଲେ। ସେଠାରେ ବସିଥିବା ସମୟରେ, ଯେଉଁ ଜନସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିବା ରୂପ ବଦଳାଇପାରିବା ଦୂର୍ବିନୀତି ଦାନବୀ ଶୂର୍ପଣଖାକୁ ବିକୃତ କରାଯାଇଲା। ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ଖର, ତ୍ରିଶିରା, ଦୂଷଣ ଓ ସମସ୍ତ ଦାନବ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସାଥୀଙ୍କୁ ଜନସ୍ଥାନରେ ରହିବା ସମୟରେ ବଧ କଲେ।