ସେଇ ସମୟରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ କିପରି ମୁଁ ସେଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲି, ଏହା ତୁମେ ଶୁଣ। ତାପରେ ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତିହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦୁଇଟି ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମିତ ହେଲି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ମୃଗର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲି। ମୋର ଜ୍ୱାଳାମୟ ଜିହ୍ୱା, ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ, ଏବଂ ଅପାର ଶକ୍ତି ସହିତ ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଏକ ବିଶାଳ ପଶୁ ଭଳି ଘୁରୁଥିଲି, ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲି। ଯଜ୍ଞ ଶାଳା, ପୂଜ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଓ ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷମାନେ ଉପରେ ମୁଁ ଦାନ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଘୁରୁଥିଲି, ତାପସମାନଙ୍କୁ ବିପଦ ଦେଉଥିଲି। ମୁଁ ତଥା ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ତାପସମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ସେମାନଙ୍କ ରକ୍ତ ପିଇଥିଲି ଏବଂ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲି। ନିର୍ଦୟ ଭାବେ ମୁଁ ତାପସମାନଙ୍କ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲି, ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ, ମୁଁ ରକ୍ତ ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଚାରିପାଖ ଘୁରୁଥିଲି। ଏଭଳି ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ମୁଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ତାପସ ରାମଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରିଲି। ମୁଁ ଭଦ୍ରା ନାରୀ ବୈଦେହୀ ଓ ମହାରଥୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମନା କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରି, ତାଙ୍କୁ ଏକ ତାପସ ଭାବେ ଭାବି, ପୂର୍ବ ଶତ୍ରୁତା ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲି। ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ମୃଗ ରୂପେ, ପୂର୍ବର ଆଘାତ ସ୍ମରଣ କରି, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଝପଟିଲି। ତେବେ ରାମ ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ଧନୁଷ୍ୟ ଟାଣି, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ତୀବ୍ର ତୀଣିଟି ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହାର ଗତି ଗରୁଡ଼ ଓ ପବନ ସମାନ। ସେଇ ବାଣମାନେ ବଜ୍ର ସମାନ, ଭୟଙ୍କର ଓ ରକ୍ତପିପାସୁ, ସମେତିକ ଭାବେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଶୌର୍ୟକୁ ଜାଣିଥିଲି, ଏବଂ ଏକଥା ଆଗରୁ ଆପଦ ଦେଖିଥିଲି, ତେଣୁ ମୁଁ ଚତୁରତା କରି ପଳାଇଗଲି; ଏପରେ ରାମଙ୍କ ବାଣରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ହତ୍ୟା ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ କିପରିବି ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରି ପାରିଲି, ତାପରେ ମୁଁ ଏଠି ଏକ ତାପସ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ବାସ କରୁଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍ଷରେ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି—ବାଲ୍କଳ ଓ କୃଷ୍ଣାଜିନ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଧନୁଷ୍ୟ ଧାରଣ କରିଥିବା, ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ପାଖରେ ପାଶ ଧରିଥିବା ପରି। ହଜାର ହଜାର ରାମ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାଉଛି, ଏହି ସମଗ୍ର ଅରଣ୍ୟ ମୋ ପାଖରେ ରାମ ଭାବେ ପ୍ରତିତିତି ହେଉଛି। ଏକାକି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି, ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ରାବଣ; ସ୍୵ପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅଚେତନ ହୋଇ ଘୁରୁଛି। ‘ର’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ନାମ, ମଣି, ରଥ—ସବୁ ମୋତେ ଭୟ ଦେଉଛି, କାରଣ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ମୁଁ ଜାଣିଛି; ତାଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ବାଲି କିମ୍ବା ନାମୁଚିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିନାଶ କରିପାରିବେ। ଯଦି ତୁମେ ଚାହ, ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର, କିମ୍ବା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର; ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନଥିଲେ, ରାମଙ୍କ କଥା ଉଠାଇବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଅନ୍ୟର ଅପରାଧରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ସହିତ। ଏପରି ଭାବରେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର ଅପରାଧରେ ନଶ୍ଟ ହେବି, ରାତିର ଚର; ତୁମେ ଯାହା ଉଚିତ ବୋଧ କର, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯିବିନାହିଁ। ରାମ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ମହାଶୌର୍ୟବାନ୍, ମହାବଳୀ; ସେ ରାକ୍ଷସ ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ କରିପାରିବେ। ଯଦି ଖର, ଶୂର୍ପଣଖା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅତି ଦୁଷ୍ଟତା କଲେ, ଏବଂ ରାମ, ଯିଏ ସହଜରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ, ତେବେ ରାମଙ୍କର କଣ ଦୋଷ? ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଏହି ଉପଦେଶ, ଯାହା ତୁମ ଓ ତୁମ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଗ୍ରହଣ କରିନାହ, ତେବେ ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ଆଜି ରାମଙ୍କ ସରଳ ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା ହେବ। ଏହିପରେ ଏହି ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାବଣ, ମାରୀଚଙ୍କ ଉଚିତ୍ତମ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ଔଷଧ ନ ନେଉଥିବା ପରି। ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ରାବଣ, ଦୈବ ବଶରେ, ମାରୀଚଙ୍କୁ ଉପକାରକ ଓ ଉଚିତ୍ତମ କଥା ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଓ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଲେ। ରାବଣ କହିଲେ, “ମାରୀଚ, ତୁମେ ଯାହା କହିଲ, ତାହା ଅଉଚିତ୍ୟହୀନ ଓ ଅର୍ଥହୀନ; ଏହା ଅନୁଚିତ ଲୋକଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଆସିଛି, ମୃଗ ମାଟିରେ ବିଜା ଦେଇବା ପରି ବ୍ୟର୍ଥ। ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ମୋ ମନୋବଳ କମାଇପାରିବ ନାହଁ, ବିଶେଷକରି ସେ ଏକ ମୂର୍ଖ ଓ ପାପୀ ମାନବ। ଯିଏ ସ୍ନେହିତ, ରାଜ୍ୟ, ମାତା, ପିତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କେବଳ ଏକ ନାରୀଙ୍କ ସାଧାରଣ କଥାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ—ସେ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟ ସୀତାକୁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ହରଣ କରିବି। ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ହୃଦୟରେ ଅଟୁଟ, ଦେବତା କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ବଦଳାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ତୁମକୁ ଦୋଷ କିମ୍ବା ଗୁଣ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପଚାରାଯିବ, ସେତେବେଳେ ଉପଯୁକ୍ତ, ଶୁଭ, ଓ ଲାଭକର କଥା କହିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ରାଜା ପଚାରନ୍ତି, ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀ ହାତ ଜୋଡି ଆଦର ସହ କହିବା ଉଚିତ, ଯଦି ସେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଥିବେ। ଯାହା ରାଜାଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରେନାହିଁ, ସେଇ କଥା ମୃଦୁ, ଶୁଭ ଓ ଉପକାରକ ହେବା ଦରକାର। ଯଦି କଠୋର କିମ୍ବା ଉପକାରକ କଥା ଆଦର ବିନା କହାଯାଏ, ତେବେ ସମ୍ମାନ ପ୍ରିୟ ରାଜା ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ। ରାଜାମାନେ ପଞ୍ଚ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ସୋମ, ଯମ ଓ ବରୁଣ। ଏମିତି ମହାନ ରାଜାମାନେ ତାପ, ପ୍ରତାପ, ମୃଦୁତା, ଦଣ୍ଡ ଓ କୃପା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଏହି ଦେବତାମାନେ।