ରଘୁବଂଶର ଦୁଇ ପୁଅ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କ ସହିତ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଏକ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖି ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ କାହାର? ଏଠାରେ କିଏ ବାସ କରନ୍ତି? ଆମେ ଏହି ଆଶ୍ରମ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁସ୍କୁରାଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଏହି ପୁରାତନ ଆଶ୍ରମ କାହାର ଥିଲା, ଶୁଣ। ଏଠି ଏକ ସମୟରେ କାମଦେବ, ଯାହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅନ୍ଗୀକାର କରନ୍ତି, ଶିବଙ୍କୁ ଗଭୀର ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଦେଖିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଶିବ, ନବବିବାହିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ମାରୁତମାନେ ସହିତ ଯାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ କାମଦେବ ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଶିବଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତେଣୁ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ ତାଡ଼ନା କଲେ। ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତାପରେ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ କାମଦେବଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଶରୀରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଗଲା। ଶିବଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ କାମଦେବଙ୍କ ଶରୀର ଧ୍ୱଂସ ହେଲା ଓ ସେଠାରେ ଦହିଗଲା। ସେଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ଦେହହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନଙ୍ଗ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶରୀର ଯେଉଁଠାରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠିକୁ ଅଙ୍ଗବିଷୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଆଶ୍ରମ କାମଦେବଙ୍କର, ଏଠି ତାଙ୍କ ପୁରାତନ ଶିଷ୍ୟମାନେ ରହନ୍ତି, ଏମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପାପହୀନ। ହେ ରାମ, ଆଜି ରାତି ଆମେ ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ, ଦୁଇଟି ପବିତ୍ର ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ବିତାଉ। ଆସନ୍ତାକାଲି ଆମେ ଏଠାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା; ଏଠି ଆମର ବାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବ ଓ ଆମେ ଆରାମରେ ରାତି କାଟିପାରିବା। ସମସ୍ତେ ସ୍ନାନ, ଜପ ଓ ହୋମ କରି, ଆଶ୍ରମ ଭିତରେ ଆସି ବସିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ତପୋଧନୀ ଋଷିମାନେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଚିହ୍ନି ବହୁତ ଆନନ୍ଦରେ ଆଗକୁ ଆସି, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ଜଳ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅତିଥି ସତ୍କାର କଲେ। ପରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଦର ସହିତ ଅତିଥି ସତ୍କାର କଲେ। ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀ ଓ ଆଶ୍ରମବାସୀ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ କାମଦେବଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ରାଜପୁତ୍ରମାନେଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହି ରାତିକୁ ଉତ୍ସବମୟ କଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ସକାଳେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ନିତ୍ୟକ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ନଦୀତଟକୁ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନୌକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରଥମେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ନୌକାରେ ବସନ୍ତୁ, ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଯାଆନ୍ତୁ ଓ ଦେରି କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ସହିତ ନଦୀ ପାର୍ହେଲେ। ନଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଯିବାବେଳେ, ଜଳ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ରାମ ଏହି ଶବ୍ଦର କାରଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ଜଳର ଗର୍ଜନ କାହିଁକି?” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ହେ ରାମ, କୈଳାସ ପର୍ବତରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ମାନସ ସରୋବର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସରୟୂ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଆୟୋଧ୍ୟା ଦିଗକୁ ବହୁଛି। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କର, ଏହା ଜଳ ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀକୁ ନମସ୍କାର କର।” ତେଣୁ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନମସ୍କାର କଲେ। ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଦୃତଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏଠି ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଟବଣୀ ଦେଖି, ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ଅଟବଣୀ ବହୁତ ଭୟଙ୍କର, ବହୁତ ପୋକା ଓ ଜନ୍ତୁରେ ଭରିଛି। ଏଠି ଦୁର୍ଦ୍ଦମ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀ, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ସିଂହ, ବାଘ, ବନ୍ଦର, ହାତୀ, ଧବ, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ, କକୁଭ, ବିଲ୍ବ, ଟିଣ୍ଡୁକ, ପାଟଳ ଓ ବେର ଗଛ ମିଶିଛି। ଏହି ଅଟବଣୀ ଏତେ ଭୟଙ୍କର କାହିଁକି?” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି କହିଲେ, “ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥନନ୍ଦନ, ଏହି ଅଟବଣୀର ଏତେ ଭୟଙ୍କର ହେବାର କାରଣ ଶୁଣ। ପୂର୍ବେ ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ଦୁଇଟି ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଦେଶ ଥିଲା—ମଲଦା ଓ କରୁଷା। ବହୁତ ଦିନ ପୂର୍ବରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୃତ୍ରାସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପରେ ଅଶୁଚି ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ଏହି ଅଶୁଚି ଓ ଭୁଖ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଏହା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଓ ତପସ୍ବୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଶୁଚିକୁ ଏଠି ଭୂମିରେ ଧୋଇ ଫେଲିଲେ। ଏଠାରେ ଏହି ଅଶୁଚି ଓ କରୁଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଦୁଇ ଦେଶ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଲେ। ସେ ଦେଶକୁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ—ଏହି ଦୁଇ ଦେଶ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବ। ମଲଦା ଓ କରୁଷା ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଶୁଚି ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଅତି ଭଲ, ଅତି ଭଲ।’” ଏଭଳି ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଓ ଅଟବଣୀର ଏତିହାସ ଶୁଣି ଆଗକୁ ଯାଉଥିଲେ।