ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ନିଜ ସତ୍ୟବାନ୍ ବାପାଙ୍କୁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚତୁରତାରେ ପଡ଼ି ଦେଖିଲେ, ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ—“ମୁଁ ଏହା କରିବି”—ଏବଂ ତାପରେ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ଯାଇଗଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଛା ଓ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, ରାମ ରାଜ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠି କେହି ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଶ୍ରୁତ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ କ୍ରୁର ନୁହେଁ, ଅଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ, ଅବଶ ନୁହେଁ। ରାମ ଧର୍ମର ଦେହଧାରୀ, ଉଚ୍ଚବଂଶୀ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ; ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ରାଜା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି। ତୁମେ କିପରି ସିତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ, ଯିଏ ନିଜ ତେଜରେ ସୁରକ୍ଷିତ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଚିନ୍ହିବାକୁ କେହି ଚେଷ୍ଟା କରେ? ରାମ ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ବାଣ ଅଗ୍ନି ସମାନ, ତାଙ୍କର ସେଇ ରୂପ ଅସାଧାରଣ ଓ ଅପ୍ରାପ୍ୟ; ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ରାମ ତଣ୍ଡିତ ଧନୁଷ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁଖ, ଅଗ୍ନିସମ ବାଣ, ଦୃଢ଼, ଧନୁଷ ଓ ବାଣରେ ସଜ୍ଜିତ, ଭୟଙ୍କର, ଶତ୍ରୁ ସେନା ନାଶକ, ସେଠାରେ ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଯାହାର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସେ ରାମଙ୍କର ତେଜ ଅପାର; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଧନୁଷଧାରୀ ରାମଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ମଧ୍ୟରୁ ହରଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ସେ ସିଂହସଦୃଶ ମହାପୁରୁଷ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ମିଥିଳାନନ୍ଦନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ସିତା, ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ, ତାଙ୍କୁ କେହି ଅପମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିର ତୀବ୍ର ଶିଖା ପରି ଅପରିଗ୍ରାହ୍ୟ। ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର, ଏହି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରୟାସ କାହିଁକି? ଯଦି ରାମ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଖିବେ, ତାହା ତୁମର ଅନ୍ତ ହେବ। ଯଦି ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ, ସୁଖ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଚାହାଁ, ତେବେ ରାମଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ଏହି କଥା ବିଭୀଷଣ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହ ଭଲଭାବରେ ବିଚାର କର, ନ୍ୟାୟ-ଅନ୍ୟାୟ, ଶକ୍ତି-ଦୁର୍ବଳତା ଭାବି ନିଜ ଲାଭ କଣ ତାହା ନିଷ୍ପତ୍ତି କର। ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ରାଘବଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣି, ଯାହା ଉପକୃତିକାରୀ ଓ ଉଚିତ ତାହା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିବା ଉଚିତ୍। ତଥାପି, ମୋ ମତରେ, କୋଶଳରାଜ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବେ ଏହି ଉତ୍ତମ, ଉଚିତ୍ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ପୁନି ଶୁଣ, ରାତ୍ରିଚର ନାଥ। ଏହିଠାରେ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଦ୍ଭୁତ ମାଳା—ଅଟ୍ତିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏବେ ମୁଁ ଏକ କଥା କହିବି—ଗତକାଲି ମୁଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀ ଚାରିପାଖ ଘୁରୁଥିଲି, ହଜାର ହାତୀର ଶକ୍ତି ଥିଲା, ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଥିଲି। ମୁଁ ମେଘ ସଦୃଶ କଳା, ଦ୍ୱିପ୍ରଭା ଶୋଭା ଦେଉଥିବା ସୁର୍ଣ୍ଣ କଣ୍ଣା ଧାରଣ କରୁଥିଲି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲି, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ମୁକୁଟ, ହାତରେ ଗଦା ନେଇ। ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିଲି, ଋଷିମାନେଙ୍କ ମାଂସ ଭୋଜନ କରୁଥିଲି; ଏହିଠି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି ଭୟକୁ ପାଇ, ଦଶରଥଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ରାମ ମୋତେ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ସୁରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।” “ମହାରାଜ, ମୋ ପାଇଁ ମାରୀଚର ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ କହିଲେ, “ରାମ ଏଉଁ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାର୍ହ ବର୍ଷ ହେବେ ନାହିଁ, ସେ ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ଅପରିଚିତ।” “ମୋ ସେନା ସହିତ ମୁଁ ଯିବି; ଚାରି ପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ସହିତ ମୁଁ ଏଇ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରିଦେବି।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ପୃଥିବୀରେ ରାମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶକ୍ତି ଏହି ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ରକ୍ଷକ।” “ତୁମେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତୁମ ମହାନ ସେନା ଏଠାରେ ରୁହୁ, ଶତ୍ରୁ ଦଳକୁ ଦହନ କରୁଥିବା ରାଜା।” “ଏହି ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅପାର; ସେ ମୋ ସହିତ ଯିବେ, ତୁମେ ଶୁଭ ରୁହ, ଶତ୍ରୁ ଦଳ ନିବାରଣ କରୁଥିବା ରାଜା।” ଏପରି କଥା କହି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରାମ ଯଜ୍ଞ ନିମନ୍ତେ ନିୟମ ଧାରଣ କରି ଧନୁଷ ଚାପି ତିଆରି ହେଲେ। ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ, କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି, ଏକବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି, ମୁଣ୍ଡରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳାରେ ଚୂଡ଼ା ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା, ତେଣୁ ସେ ନବ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାପରେ ମୁଁ, ମେଘ ସଦୃଶ କଳା, ଦ୍ୱିପ୍ରଭା କଣ୍ଣା ପିନ୍ଧି, ଦେବତାଙ୍କ ଦିଆଯାଇଥିବା ଵର ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗର୍ବିତ, ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲି। ମୁଁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ରାମ ମୋତେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭାବେ ଦେଖିଲେ; ମୁଁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଧନୁଷ ତିଆରି କଲେ, ମନରେ କୌଣସି ଅସ୍ଥିରତା ନାହିଁ। ମୁଁ ଭୁଲ ବୁଝିଲି, ଭାବିଲି—“ଏହି ଛୁଆ”—ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବେଦିକା ପାଇଁ ଧାଉଥିଲି। ତେବେ ରାମ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ, ମୋତେ ଆଘାତ କରି ଶତ ଯୋଜନା ଦୂର ସମୁଦ୍ରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେ ସମୟରେ ମୋତେ ମାରିଦେବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ବଞ୍ଚାଇଲେ; ବାଣର ଘାତରେ ମୁଁ ଅବଚେତନ ହୋଇଗଲି। ପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଚେତନା ଫେରି ମୁଁ ଲଙ୍କାକୁ ଗଲି। ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ତ ଟିକିଲି, କିନ୍ତୁ ତୁମ ସାଥୀମାନେ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଏଉଁ ଛୁଆ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କ୍ଲାନ୍ତ ନୁହେଁ, ଅସ୍ତ୍ରରେ ଅପରିଚିତ ଥିଲେ। ତେଣୁ, ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଚେତାବନୀ ଅବହେଳା କରି ରାମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର, ତେବେ ତୁମ ଦୁର୍ଗତି ଶୀଘ୍ର ହେବ ଏବଂ ତୁମେ ବଞ୍ଚିପାରିବ ନାହିଁ।