କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ରାମ, ଧର୍ମର ଗୁଣରେ ସମୃଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କଦାଚିତ୍ କଠୋର ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ସବୁଠି ମଙ୍ଗଳକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାଦୀ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ଠକାଇବାକୁ ଦେଖି, ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ କରିବି,” ଏବଂ ବନବାସକୁ ଯାଇଯାଇଲେ । କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ପ୍ରିୟ, ରାମ କଦାପି କଠୋର, ଅଜ୍ଞାନ ବା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନୁହଁନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଶୁଣିଥିବା କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ରାମ ଧର୍ମର ଦେହ, ଉତ୍ତମ, ସତ୍ୟ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଅଟୁଟ; ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରାଜା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି । ବୈଦେହୀ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ତେଜରେ ସୁରକ୍ଷିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଛିନିବା ପ୍ରୟାସ ପରି ତୁମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ? ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ ନାମକ ଅଗ୍ନିକୁ ତୁମେ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ବାଣ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି, ଅନ୍ନତ ଇଂଧନ ସହିତ ତିବ୍ର ଅଗ୍ନି ପରି ଅପ୍ରାପ୍ୟ । ତାଙ୍କ ଧନୁ ଚାପା, ମୁଁହ ତେଜସ୍ୱୀ, ବାଣ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି, ଅନିବାର୍ୟ, ଧନୁ-ବାଣଧାରୀ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଶତ୍ରୁସେନା ନାଶକ । ସେ ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ ଓ ପ୍ରିୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ରାମ ପାଇଁ ଏଠାରେ ତୁମେ ନିଜ ବିନାଶ ଆଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ପ୍ରିୟ । ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ଭାର୍ୟା ରାମଙ୍କ ତେଜ ଅପାର; ତାଙ୍କ ଧନୁରେ ସୁରକ୍ଷିତ ସୀତାଙ୍କୁ ତୁମେ ନେବାକୁ ଅସମର୍ଥ । ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ସେ ପୁରୁଷସିଂହଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା ଜୀବନଠାରୁ ବି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ । ମିଥିଳାନନ୍ଦନଙ୍କ ପ୍ରିୟା, କମଳା ନିତମ୍ଭିନୀ ସୀତା, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ; ତାଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଅଶକ୍ୟ । ହେ ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର, ଏହି ନିର୍ଥକ ପ୍ରୟାସ କାହିଁକି ? ଯଦି ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ତୁମକୁ ଦେଖିବେ, ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ତୁମ ବିନାଶ ହେବ । ଯଦି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ, ସୁଖ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ରାମଙ୍କ ଅପ୍ରସନ୍ନତା ଆଣିବା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଚାଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ବିଭୀଷଣ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମିଶି ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ଭଲ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି, ଦୋଷ-ଗୁଣ, ଶକ୍ତି-ଦୁର୍ବଳତା ଭାଲଭାବେ ଭାବି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅ । ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ରାଘବଙ୍କ ଶକ୍ତି ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣି, କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ତାହା ଭଲରେ ନିର୍ଣୟ କର । କିନ୍ତୁ ମୋ ମତରେ, କୋଶଳନ୍ଦନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉପୟୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ଏବେ ମୋର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉଚିତ ଓ ଉପଦେଶ ଆଉଥରେ ଶୁଣ, ନିଶାଚରେଶ୍ୱର । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠତ୍ରିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣିବେ । ପୂର୍ବେ, ମୁଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିଲି, ହଜାର ଗଜର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି, ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଥିଲି । ଘନ ମେଘ ପରି କଳା, ଦେହରେ ତେଜମୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁଣ୍ଡଳ, ଦେହକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା, ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ ଓ ହସ୍ତେ ଗଦା ଧାରଣ କରି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିଲି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମାଂସ ଭୋଜନ କରୁଥିଲି । ତେବେ ଧାର୍ମିକ ମହାର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ନିଜେ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ, “ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ରାମ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ ।” “ହେ ରାଜନ୍, ମାରୀଚ ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି ।” ଏପରି ଶୁଣି, ଧାର୍ମିକ ଦଶରଥ କହିଲେ, “ରାଘବ ଏଉଁ ଦଶ ବର୍ଷ ପରି ଅସ୍ତି, ଅସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ନାହିଁ । ମୋ ସେନା ସହ ମୁଁ ଯିବି; ଚତୁର୍ବିଧ ବଳ ନେଇ ମୁଁ ନିଜେ ଏହି ନିଶାଚରଙ୍କୁ ମାରିଦେବି । ମୁଁ ତୁମ ଶତ୍ରୁକୁ ନିହତ କରିଦେବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ତୁମ ଇଚ୍ଛା ।” ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଏହି ରାକ୍ଷସଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଭୂମିରେ ରାମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ରକ୍ଷକ । ତୁମ କର୍ମ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତୁମ ମହାସେନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ରହିଯାଉ, ଶତ୍ରୁଦାହକ । ଏହି କିଶୋର ତେଜସ୍ୱୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରିପାରିବେ; ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ଯିବି—ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ ।” ଏହିପରି କହି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ନେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ । ସେଠାରେ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଯଜ୍ଞ ନିମିତ୍ତେ ଉପବାସ ଧରି, ରାମ ଧନୁ ତାଣି ତିଆରି ହେଲେ । ମୁଁହେଁ ଦାଢ଼ି ନଥିବା, ଶୁଭ୍ର ଦୃଷ୍ଟି, ଏକ ଜଡ଼ି ପିନ୍ଧିଥିବା, ଧନୁ ଧାରିଥିବା, ମୁଣ୍ଡରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଏହି ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ କିଶୋର, ନବ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ତେଜରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲେ । ତେବେ ମୁଁ, ଘନ ମେଘ ପରି କଳା, ତେଜମୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରି, ବରଦାନରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗର୍ବିତ, ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲି । ମୁଁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଦେଖିଲେ; ସେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ଧନୁ ତିଆରି କଲେ, କିଛି ଭୟ କିମ୍ବା ଭ୍ରମ ନଥିଲା । ମୁଁ ଭାବିଲି, “ଏ ତ କିଶୋର,” ଏହି ଭ୍ରମରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବେଦିକା ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଲି । ତେବେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ମୋତେ ଆଘାତ କରି, ମୋତେ ଶତ ଯୋଜନ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଛାଡ଼ିଦେଲା । ସେ ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ରକ୍ଷା କଲେ; ରାମଙ୍କ ବାଣର ଘାତରେ ମୁଁ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲି । ତେବେ ସେ ମୋତେ ଗଭୀର ସମୁଦ୍ରରେ ପେଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଚେତନା ଆସି, ମୁଁ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ଗଲି । ସେ ଦିନ ମୋତେ ବଞ୍ଚାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ସହଚରମାନେ, ଯଦ୍ୟପି ସେ କିଶୋର ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ ନଥିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହେଲେ ।