ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ମହାବଳୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସତ୍ତରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଚତୁର୍ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ମାରୀଚା ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ମାରୀଚା କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ସଦା ମଧୁର କଥା କହିବା ଲୋକ ଅନେକ ମିଳିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯେ ଅପ୍ରୀତିକର କିନ୍ତୁ ହିତକର କଥା କହି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ରାମଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ—ସେ ଶକ୍ତି ଓ ଧର୍ମରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଚଳନ, ଅଶାନ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ସମାନ। ମୋର ଇଚ୍ଛା, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ନିରାପଦ ରହୁନ୍ତୁ; ଯଦି ରାମ କ୍ରୋଧିତ ହେଇଥାଆନ୍ତି, ସେ ଜଗତ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରି ଦେଉନ୍ତୁ। ଜନକନନ୍ଦନୀ ସୀତା ଆପଣଙ୍କ ଜୀବନର ଶେଷ କାରଣ ହେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ; ସୀତା ପାଇଁ ବଡ଼ ଅପଶ୍ରୟ ଆସିଯାଉ ନାହିଁ। ଲଙ୍କା ନଗର ଓ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଆପଣଙ୍କ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ନଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏଭଳି ରାଜା, ଯିଏ ଇଚ୍ଛାରେ ଶାସିତ, ଖରାପ ଚରିତ୍ର, ଦୁଷ୍ଟ ପରାମର୍ଶଦାତାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଚାଲି, ଅବିବେକରେ ନିଜକୁ, ପରିଜନକୁ ଓ ରାଜ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ରାମ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିନାହାନ୍ତି, କେବେ ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ଚାଲିନାହାନ୍ତି; ତିନି ଲୋଭୀ ନୁହେଁ, ଖରାପ ଚରିତ୍ର ନୁହେଁ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତିର ଦୁର୍ନାମ ନୁହେଁ। କୌଶଲ୍ୟାନନ୍ଦନ ରାମ ଧର୍ମର ଗୁଣରେ ଅଭାବୀ ନୁହେଁ; ତିନି କେବେ ବେଦନା ଦେଇ ନାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ ନିରତ। ପିତା ଦଶରଥଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ଭ୍ରମିତ କରିବା ଦେଖି, ଏହି ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହା କରିବି,” ଏବଂ ନିଜେ ଅରଣ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଗଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ତିନି ରାଜ୍ୟ ଓ ସଉଖ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ରାମ କେବେ ଅସହିଷ୍ଣୁ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନୁହେଁ; ଆପଣ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଶୁଣିତ କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ରାମ ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ତଥା ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ; ତିନି ସମସ୍ତ ଜଗତର ରାଜା, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି। ଆପଣ କିପରି ରାମଙ୍କ ତେଜରେ ସୁରକ୍ଷିତ ବୈଦେହୀକୁ ଚିହ୍ନିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ କୁ ହାତ ଦେବା ପରି। ଆପଣ ରାମ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଯେଉଁ ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଗ୍ନିପରି ତୀର, ଅନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଇନ୍ଧନ, ଅପ୍ରାପ୍ତ। ତିନି ବିସ୍ତୃତ ଧନୁର୍ବାଣ, ଦୀପ୍ତମୁଖ, ଅଗ୍ନିପରି ତୀର, ଅପରାଜିତ, ଧନୁର୍ବାଣ ସଜାଇ, ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁ ସେନା ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ। ରାମ ପାଇଁ ଆପଣ ରାଜ୍ୟ, ସଉଖ୍ୟ, ଏବଂ ନିଜ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଠି ନିଜ ଶେଷ ନ କରନ୍ତୁ। ଜନକନନ୍ଦନୀଙ୍କ ତେଜ ଅପାର; ରାମଙ୍କ ଧନୁର୍ବାଣରେ ସୁରକ୍ଷିତ ସୀତାକୁ ଆପଣ ନିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ମାନବସିଂହ ରାମ, ବିସ୍ତୃତ ଛାତି ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଅତି ପ୍ରିୟ ସତୀ ସୀତା। ସୀତା, ମିଥିଳାନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ସୁସଂକୁଚିତ କଟି, ଅଗ୍ନିପରି ଅପରିଚ୍ଛେଦ୍ୟ; ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ଏହି ବ୍ୟର୍ଥ ପ୍ରୟାସ କାହିଁକି? ଯଦି ଆପଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବେ, ଏହା ଆପଣଙ୍କ ଶେଷ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ। ଯଦି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜୀବନ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ରାମଙ୍କ ଅପ୍ରୀତିକର କାମ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ବିଭୀଷଣ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ଉପଦେଶ ନେଇ, ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ଦୂର୍ଦ୍ଦଶା ଓ ଗୁଣ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ବିଚାର କରି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତି ଜଣା, ନିଜକୁ ଲାଭକର ଏବଂ ଉଚିତ କାମ କରିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତୁ। ତଥାପି, ମୋ ମତ ଅନୁସାରେ, କୋଶଳରାଜ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏବେ ଆପଣ ରାକ୍ଷସମହାରାଜ, ଆଉ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉଚିତ ଓ ଲାଭକର ଉପଦେଶ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହା ପରେ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠତ୍ରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମାରୀଚା କହିଲେ, “ଏକ ସମୟରେ ମୁଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲି, ହଜାର ହାତୀର ଶକ୍ତି ଦେଇ, ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼। ମୁଁ ବର୍ଷାଘନ ପରି କଳା, ତେଜସ୍ୱୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଣି ଦେଇ ଶୋଭିତ, ଭୟଙ୍କର, ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ ଓ ହାତରେ ଗଦା ନେଇଥିଲି। ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚି, ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲି। ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଦୂଷ୍ଟ କାରଣରେ ଭୟଭିତ ହେଇ, ଦଶରଥଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ, 'ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ରାମ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।' 'ହେ ରାଜା, ମାରୀଚା ପାଇଁ ମୋତେ ବଡ଼ ଭୟ ଜନ୍ମ ନେଇଛି।' ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଦଶରଥ ଏ ସମୟରେ କହିଲେ, 'ରାମ ଏଯାଁ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ଶିଶୁ, ଅସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ନାହିଁ।' 'ମୋର ସେନା ମୋ ସହ ଯିବ; ଚାରିପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ଦେଇ ମୁଁ ନିଜେ ଏହି ରାକ୍ଷସ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।' 'ମୁଁ ତୁମର ଶତ୍ରୁକୁ ନିଶ୍ଚିତ ମାରି ଦେବି, ମୁଁ ଚାହୁଁଥିବା ପରି।' ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, 'ଏହି ରାକ୍ଷସ ପାଇଁ ରାମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ରକ୍ଷକ।' 'ତୁମେ କରିଥିବା କାମ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତୁମର ବଡ଼ ସେନା ଏଠି ରହୁ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିବାରେ ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।' 'ଏହି ଶିଶୁ ତଥାପି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏହି ରାକ୍ଷସକୁ ରୋକିବାକୁ ସମର୍ଥ; ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି—ତୁମେ ଭଲ ରହ।' ଏପରି କଥା କହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ରାମ ଯଜ୍ଞ ନିମିତ୍ତେ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି, ଧନୁର୍ବାଣ ସଜାଇ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।