ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ରାମ ମହାସାଗରର କୂଳକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସାଗରକୁ ଆକୁଳ କରିଲେ । ତାହାପରେ ନଦୀମାନଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ, ସାଗର ନିଜେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ । ସାଗରଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ନଳ ଏକ ବ୍ରିଜ୍ ତିଆରି କଲେ । ଏହି ବ୍ରିଜ୍ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କଲେ । ରାମ ତାହା ପରେ ଶୀତାଙ୍କୁ ଏହାରେ ପୁନଃ ପାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଲଜ୍ଜାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲେ । ସେତେବେଳେ ରାମ ସମାଜର ମଧ୍ୟରେ ଶୀତାଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ । ଶୀତା ଏହି ଅପମାନ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତିନି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତଥାପି ନିଜ ନିଷ୍ଠା ଅଟୁଟ ରହିଲା । ତାପରେ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରମାଣରେ ଶୀତା ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଦୋଷ ହୀନ ଥିବା ଜଣାଗଲା । ଏହି ମହା ଦୃଷ୍ଟିରେ ତିନି ଭୂବନର ସମସ୍ତ ଜୀବ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ । ଦେବତା ଏବଂ ଋଷିମାନେ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କୁ ଖୁସି ହେଲେ । ଏହା ପରେ ରାମ ଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାର ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କଲେ । ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ଦୁଃଖ ହୀନ ରାମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ । ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ଏବଂ ବାନରମାନଙ୍କୁ punah ଜୀବନ ଦେଇ, ରାମ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଇଲେ । ଭୃଗୁବାଜ୍ୟ ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚି, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଭରତଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ । ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ରାମ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଗଲେ । ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ଜଟା ବିଦାୟ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ହେଇ, ଭାଇମାନେ ସହିତ ଶୀତାଙ୍କୁ punah ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ରାଜ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ଲୋକମାନେ ଖୁସି ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ; ସମସ୍ତେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସମୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମିକ, ରୋଗ ଏବଂ ଦୁଃଖ ହୀନ ହେଲେ, ଭୟ ଏବଂ ଦୁଃଖ ନଥିଲା । କେହି ପୁତ୍ରର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ, ନାରୀମାନେ ସଦା ପତିପ୍ରତି ଅନୁଗତ ରହିବେ, ବିଧବା ହେବେ ନାହିଁ । ଅଗ୍ନିରୁ ଭୟ ନାହିଁ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳରେ ବୁଡିବେ ନାହିଁ, ବାୟୁ ଏବଂ ଜ୍ୱରରୁ ଭୟ ନାହିଁ । ଭୂଖ ଏବଂ ଚୋରରୁ ଭୟ ନାହିଁ, ନଗର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଧନ ଏବଂ ଧାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ । ସମସ୍ତେ ସତ୍ୟୟୁଗ ପରି ସଦା ଆନନ୍ଦ ରହିବେ; ରାମ ଶତ ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ବହୁ ସୁନା ଦାନ କଲେ । ଶିକ୍ଷିତମାନଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କୋଟି କୋଟି ଗାଁ ଦାନ କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଅପାର ଧନ ଦାନ କଲେ । ରାଘବ ରାଜ୍ୟ ବଂଶକୁ ଶତ ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି କରିବେ, ଚାରି ଶ୍ରେଣୀ ମାନେ ନିଜ ନିଜ ଧର୍ମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିବେ । ଦଶ ହଜାର ଏବଂ ଦଶ ଶତ ବର୍ଷ ପରେ ରାମ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବେ । ଏହି ପବିତ୍ର, ପାପ ନାଶକ, ପୁଣ୍ୟ ଗଥା, ଯାହା ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମୋଦିତ—ଯିଏ ଏହି ରାମାୟଣ କଥା ପଠେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ । ଯିଏ ଏହି ଜୀବନଦାୟୀ ରାମାୟଣ କଥା ପଠେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର, ମିତ୍ରମାନେ ସହ ଶ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହା ପଠିବାରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାକ୍ପଟୁତା ଲାଭ କରିବେ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭୂମିର ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିବେ; ବଣିକ ବ୍ୟପାରରେ ସଫଳ ହେବେ; ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ମହାନତା ଲାଭ କରିବେ । ଏବେ ଗୋପନ କଥା, ମହାତ୍ମା ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ । ନାରଦଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶିଳ୍ପୀ ଶବ୍ଦରେ ଦକ୍ଷ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଲ୍ମୀକି ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ମହା ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ । କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ, ଏହି ଋଷି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ଗଲେ । ଭାଲ୍ମୀକି ଜାହ୍ନବୀ ନିକଟରେ ଥିବା ତମସା ନଦୀର କୂଳକୁ ଗଲେ । ତମସାର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ଭାଲ୍ମୀକି ମାଟି ହୀନ ବାଘା ଦେଖିଲେ ଏବଂ ନିକଟରେ ଥିବା ଶିଷ୍ୟକୁ କହିଲେ, “ଭରଦ୍ୱାଜ, ଏହି ବାଘା ମାଟି ହୀନ, ମନ ଭଲ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ, ପ୍ରସ୍ତ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ।” ତାପରେ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ, ଜଳପାତ୍ର ରଖ, ମୋତେ ମୋ ବକଳ ଦେ, ମୁଁ ଏଠି ତମସାର ଉତ୍ତମ ବାଘାରେ ସ୍ନାନ କରିବି ।” ମହାତ୍ମା ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜ ଶିଷ୍ୟତାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ବକଳ ଦେଲେ । ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ହାତରୁ ବକଳ ନେଇ, ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ଭାଲ୍ମୀକି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହି ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଲେ । ସେଠାରେ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଦୁଇଟି କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ, ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ମନୋହର ଡାକ ଦେଉଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଇ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟିକୁ ଏକ ଶିକାରୀ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ମାରିଦେଲା, ଏହା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭାଲ୍ମୀକି ଦେଖିଲେ । ଏହି ମୃତ ଶ୍ରୀମାନ ପକ୍ଷୀ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ବେଦନାରେ ପଡ଼ିଲା, ତାହା ଦେଖି ମହିଳା ପକ୍ଷୀ ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ତି କଲେ । ସଂଗୀତ ହୀନ ହୋଇ, ଏହି ଦ୍ୱିଜ ପକ୍ଷୀ, ତାଙ୍କ କ୍ରମସ୍ଥାନ ତାମ୍ର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଫୁଲ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ଶୋକରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଲେ । ଏହି ପକ୍ଷୀର ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୟା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା । ଦୟାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ଭାଲ୍ମୀକି ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଏହା ଅଧର୍ମ ।” ଏବଂ ଶୋକାକୁଳ କ୍ରଉଞ୍ଚକୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଶିକାରୀ, ତୁମେ ଦୁଇ କ୍ରଉଞ୍ଚ ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟିକୁ ମାରି, ଲୋଭରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲା, ତୁମେ କଦାଚିତ୍ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବେ ନାହିଁ ।” ଏହିପରି କହିବା ସମୟରେ, ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା—“ମୁଁ ଏହି ଶବ୍ଦ କିପରି କହିଲି, ପକ୍ଷୀର ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲି ?” ଚିନ୍ତା କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଚିନ୍ତନଶୀଳ ଭାଲ୍ମୀକି ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଚନ୍ଦରେ ବନ୍ଧି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ଵର ଏବଂ ବିନ୍ୟାସ ରେ ଗଠିତ—ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଏପରି ରହିବା ଉଚିତ୍ ।