କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ରାମଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗୁରୁ ଭାବରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏହି ବିଶେଷ ସାଧନା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ; ତୁମରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ରହିଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଏହି ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ରାମଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକଟିତ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲା; ଏହି ଦିନ ରାମ, ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁରେ, ଜଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସମୟରେ ହଜାର ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଶରତ୍କାଳୀନ ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଇଥିଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ କୁଶିକା ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅପନ୍ନ କରି, ତିନିଜଣ ଏହି ରାତି ସରୟୂ ତୀରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତିରେ କଟାଇଲେ। ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ତୃଣ ଶୟନରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ କୁଶିକା ପୁତ୍ରଙ୍କ ମାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସ୍ନେହ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ; ଏହି ରାତି ଏକ ଆନନ୍ଦର ରାତି ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଇଥିଲା। ଏହି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର ବାଳ କାଣ୍ଡର ଏକୋଣେଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାତି ପାର୍ ହେବା ପରେ, ମହାର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ପତ୍ର ଶୟନରେ ଦେଖି କହିଲେ, “ହେ କୌସଲ୍ୟାନନ୍ଦନ ରାମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ, ପ୍ରାତଃକାଳ ଆସୁଛି; ଉଠ, ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ।” ମୁନିଙ୍କ ଉଦାର ବାଣୀ ଶୁଣି, ଦୁଇ ଶୂରବୀର ପ୍ରିନ୍ସ ସ୍ନାନ କରି, ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରାର୍ଥନା ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ସକାଳ ନିୟମ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଆନନ୍ଦ ଭରା ମନରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଯାତ୍ରାରେ, ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ସରୟୂ ନଦୀର ତ୍ରିଧା ଧାରା ଓ ଶୁଭ ସଙ୍ଗମ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଏକ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମା ମୁନିମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଦେଖି ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ପୁତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ କାହାର? କିଏ ଏଠାରେ ବାସ କରେ? ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ, ଆମର ଜିଜ୍ଞାସା ବହୁତ।” ତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ମୁନି ହସି କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଏହି ପୁରାତନ ଆଶ୍ରମ କାହାର ଥିଲା ଶୁଣ।” କାମଦେବ, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କାମ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିଥିଲେ, ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟାରେ ଦେଖିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବ, ନବବିବାହିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ମାରୁତଗଣ ସହିତ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ; କାମଦେବ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ଶିବଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଶିବ ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଡାଟି ଦେଲେ। ତାପରେ, ରୁଦ୍ର ଏକ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା କାମଦେବଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡିତ କଲେ; ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା। ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ରୋଷରେ କାମଦେବଙ୍କ ଦେହ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲା, ତେଣୁ ସେ ଅନଙ୍ଗ—ଦେହ ବିହୀନ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠାକୁ ଅଙ୍ଗବିଷୟ ଭାବରେ ପବିତ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ମନାଯାଉଛି। ଏହି ଆଶ୍ରମ କାମଦେବଙ୍କର, ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ପୁରାତନ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପାପ ନାହିଁ। “ଆଜି ଆମେ ଏଠାରେ, ଦୁଇ ପବିତ୍ର ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ, ରାତି କଟାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଆଗକୁ ଆମେ ପାର ହେବା। ଶୁଧ୍ଧ ମନରେ ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇବା; ଏଠାରେ ରାତି ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ କଟିବ।” ସେମାନେ ସ୍ନାନ କରି, ଜପ କରି, ହୋମ କରି, ମୁନିମାନେ ଆସିଥିବା ଦୁଇ ପ୍ରିନ୍ସଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଖିଲେ। ଚିହ୍ନିବା ପରେ, ମହାନ୍ଦ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଆନନ୍ଦ ଭରା ମନରେ ଆଗକୁ ଆସି, ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ଜଳ, ଆତିଥ୍ୟ ଓ ସ୍ୱାଗତ ଦେଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ। ପରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇ, ମନୋହର କଥା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ। ସେମାନେ ଯଥାଯଥ ଶାମ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଆଶ୍ରମର ଅନ୍ୟ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ମୁନିମାନେ ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କଲେ। କାମଦେବଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିଲେ; କୌଶିକ ମୁନି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ପ୍ରିନ୍ସମାନେ ପାଇଁ ମନୋହର କଥା କହି ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଚବିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ପ୍ରଭାତରେ, ଦୁଇ ଶତ୍ରୁନାଶୀ ପ୍ରିନ୍ସ ନିଜ ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ନଦୀତୀରକୁ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ମୁନିମାନେ, ନିଜ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ, ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନୌକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦୟାକରି ନୌକାରେ ଚଡ଼ନ୍ତୁ, ଦୁଇ ପ୍ରିନ୍ସ ସମ୍ପ୍ରତି ଆଗରେ; ଯାତ୍ରା ସୁରକ୍ଷିତ ହେଉ, ଏବଂ କୌଣସି ବିଳମ୍ବ ନ ହେଉ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନିମାନେ ପ୍ରତି ଆଦର ଦେଇ ନୌକାରେ ଚଡ଼ି, ଦୁଇ ପ୍ରିନ୍ସ ସହିତ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ନଦୀ ପାର କଲେ। ଏଠାରେ ତିନିଜଣ ଜଳର ଉତ୍କଟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ; ନଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏହି ଶବ୍ଦର ଉତ୍ସ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଉତ୍ସ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁଇ ପ୍ରିନ୍ସ ସହିତ ନଦୀର ମଧ୍ୟରେ ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏହି ଜଳ ଭାଙ୍ଗିବାର ଉତ୍କଟ ଶବ୍ଦ କ’ଣ?” ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଜିଜ୍ଞାସା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ଏହି ଶବ୍ଦର ଉତ୍ସ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଲେ: “ହେ ରାମ, କୈଲାସ ପାହାଡ଼ରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହ୍ରଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।” “ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାନସ ହ୍ରଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା; ଏଠାରୁ ଏହି ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସୁଛି। ପବିତ୍ର ସରୟୂ, ମାନସ ହ୍ରଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହ୍ରଦରୁ ଉଦ୍ଭୂତ; ତାଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶବ୍ଦ ଜହ୍ନବୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଁଚିଥାଏ। ଜଳର ଉତ୍କଳ ଭଙ୍ଗା ଶବ୍ଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ରାମ, ନମସ୍କାର କର।” ତାପରେ, ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରିନ୍ସ ନମସ୍କାର କଲେ।