ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ରାବଣ, ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ବିକୃତ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ସ୍ନେହ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ସତ୍ୟ କହ, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଥିବା ତୁମେ କିଏ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ହେଲେ?” ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ଶୂର୍ପଣଖା କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ସତ୍ୟ ସହିତ ରାମଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ, ବାଲ୍କଳ ଓ କୃଷ୍ଣାଜିନ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ରାମ, କାମଦେବଙ୍କ ପରି ସୁନ୍ଦର, ହାତରେ ସୁନାର କଙ୍କଣ ପିନ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଧନୁଷ୍ୟ ଧରିଥିବା। ସେ ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିରେ ଅଗ୍ନିପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବାଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ସର୍ପ ସମାନ, ତାଙ୍କ ବାଣ କେବେ ବନ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ୍ୟ ଟାଣିଥିବା ଦେଖିନଥିଲି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ବାଣର ବର୍ଷାରେ ଶତ୍ରୁ ସେନା ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହେଉଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶସ୍ୟକୁ ଓଳାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେହିପରି ରାମ ଚୌଦ ହଜାର ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସକୁ ମାତ୍ର ଅଧା ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମାରିଦେଲେ—ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ। ଏହି ଏକମାତ୍ର ମହାପୁରୁଷ ପଦେ ପଦେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ କୁ ମୁନିମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଦେଲେ। ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଜଣେ ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ ଜୀବିତ ରହିଛି, କାରଣ ସେ ଜାଣିଥିଲେ ନାରୀକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପରାକ୍ରମ ଓ ଧର୍ମରେ ସମ, ଭାଇ ପ୍ରତି ଅତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ସେ ଅତି ଉତ୍ସାହୀ, ଅଜୟ, ବିଜୟୀ, ସାହସୀ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ—ରାମଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ବାହୁ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ସ୍ୱରୂପ। ରାମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୀତା, ବିସ୍ତୃତ ନୟନ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମୁଖୀ, ସ୍ୱାମୀପ୍ରତି ଅତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ତାଙ୍କର କ୍ଷେମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି। ସେ ସୁନ୍ଦର କେଶ, ନୂପୁର୍ଣ୍ଣ ନାକ, ଶୋଭାମୟ ଅଙ୍ଗ, ଏବଂ ମହାନ୍ୟା, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦେବୀ ବା ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ସ୍ୱୟଂ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ସୀତାଙ୍କ ତ୍ୱଚା ତାମ୍ରର ମାନିକ୍ୟ ପରି ଚମକେ, ଲାଲ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଖ, କମ୍ପନୀୟ କଟି, ଶୋଭାମୟ ରୂପରେ, ମିଥିଲାର ଦୁହିତା। ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଏପରି ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି—ନ ଦେବୀ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବୀ, ନ ଯକ୍ଷୀ, ନ କିନ୍ନରୀ। ଯାହା ସୀତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଯେଉଁଠାରେ ସୀତା ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଅଧିକ ସୁଖୀ ହେଉଥିବେ। ସୀତା ଧର୍ମିଣୀ, ଶୋଭାରେ ଅପୂର୍ବ, ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସମାନ ରୂପ ନାହିଁ—ସେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଆପଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱାମୀ। ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି, ଏହି ବିସ୍ତୃତ କଟି, ଉନ୍ନତ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଉରଃ, ଶୋଭାମୟ ମୁଖ ଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଆଣିଦେବି। ମୋ ଦେହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କ୍ରୂରତାରେ ବିକୃତ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠି ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମୁଖୀ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଯଦି ଆକାଂକ୍ଷା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ତେବେ କାମବାଣରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେବେ; ଏଠି ଦକ୍ଷିଣ ପାଦ ଉଠାନ୍ତୁ, ଜୟ ଲାଗି। ଯଦି ମୋ କଥା ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ହେ ରାକ୍ଷସପତି, ମୋ ପରାମର୍ଶ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରନ୍ତୁ, ହେ ରାବଣ। ତାଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତା ବୁଝନ୍ତୁ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ; ନିର୍ମଳ ଶରୀର ସୀତା ଆପଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉନ୍ତୁ, ହେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ। ଜନସ୍ଥାନରେ ରାତ୍ରିବାସୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ରାମଙ୍କ ସିଧା ବାଣରେ ବିନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଖର ଓ ଦୂଷଣଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିଲେ, ଏବେ ଆପଣଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯାହା ରାବଣଙ୍କ ଶରୀରରେ କଣ୍ଟକ ଉଠେଇଦେଲା, ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କଲେ, ସମସ୍ତ କଥା ବୁଝି, ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ ନେଇ, ଶକ୍ତି-ଦୁର୍ବଳତା, ଦୋଷ-ଗୁଣ ବିଚାର କଲେ। ପ୍ରୟୋଜନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ରଥଶାଳାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଯାଇ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଗୋପନୀୟ ଭାବେ ରଥବାହକଙ୍କୁ ଆଦେଶ କଲେ, “ରଥ ଯୋଡ଼ିଦିଅ।” ଏହିପରି ଆଦେଶ ପାଇଁ ଦକ୍ଷ ଓ ତ୍ୱରିତ ଚାଳକ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥକୁ ତୁରନ୍ତ ଯୋଡ଼ିଦେଲେ। ତାପରେ ରାବଣ ସୁନା ଓ ମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ଯେଉଁଠି ଅଦ୍ଭୁତ ଘୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଚାହିଁଲେ ସେହିପରି ଚାଲୁଥିଲା, ଏହି ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାନ୍ୟା, କୁବେରଙ୍କ ଭାଇ, ଗର୍ଜନରେ ମେଘର ଭାନ୍ତି, ନଦୀ ଓ ଉଦ୍ୟାନମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ, ଧଳା ଚାମର ଓ ଛତ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ଚମକୁଥିବା ମଣିର ଭାନ୍ତି, ତାପ୍ତ ସୁନା ଗହଣାରେ ଅଳଙ୍କୃତ। ଦଶ ମୁଣ୍ଡ, ବିଶି ହାତ, ଶୋଭାମୟ ରୂପ, ଦେବତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଋଷିମାନଙ୍କ ଘାତକ, ଦଶ ଶିଖର ଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଇଚ୍ଛାମତ ଚଲୁଥିବା ରଥରେ ବସି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଆକାଶରେ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ। ତିନି ଦିଗର ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର ଓ କୂଳ ଦେଖୁଥିବା ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଢ଼ାକା ହଜାର ହଜାର ଗଛ ଦେଖିଲେ। ଚାରିପାଖରେ ଶୀତଳ ଓ ଶୁଭ ଜଳର ପଦ୍ମସର, ବିଶାଳ ଯଜ୍ଞବେଦୀ ଥିବା ଆଶ୍ରମ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। କଦଳୀ ଉଦ୍ୟାନ, ତଳ ଓ ତମାଳ ଗଛ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସୀ ମହାମୁନିମାନେ, ହଜାର ନାଗ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। କାମକୁ ଜୟ କରିଥିବା ଶିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଆଜ, ବୈଖାନସ, ମାଷ, ବାଳଖିଲ୍ୟ, ମରୀଚିପ ମାନେ ଏଠି ଥିଲେ। ହଜାର ହଜାର ଅପ୍ସରା, ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣ ଓ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଦେବସ୍ତ୍ରୀ ସମାନ ରୂପବତୀ, ଖେଳ ଓ ଉପାସନାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେଠାରେ ଚାରିପାଖରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ।