ଏହି ଲୀଳାମୟ କଥାରେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ରାବଣଙ୍କ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅଭିମାନର ଫଳ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ କହାଯାଏ, ଯେଉଁ ରାଜା ସଚେତନ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମିକ ଥାଏ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ସିଂହାସନରେ ଅବିଚଳ ରହେ। ସେ ଚେତନ ହେଉ କି ନିଦ୍ରାବସ୍ଥାରେ, ନୀତିର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସବୁବେଳେ ଦେଖା ରଖେ। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ଦୟା ସ୍ପଷ୍ଟ ଥାଏ, ଏହିପରି ରାଜା ଜନମାନ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ତୁମେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରିନାହାଁ, ତୁମର ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଅଭାବରୁ ତୁମେ ତୁମ ଚର ଦ୍ୱାରା ଏହି ମହା ରାକ୍ଷସ ନାଶ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କର, ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନର ଯଥାଯଥା ବିଚାର କରିନାହ, ତୁମର ନୀତି ଓ ଅନୀତି ବିଚାର କ୍ଷମତା ଦୁର୍ବଳ। ଏହି ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯିବ। ଏପରି ଦୁର୍ବଳତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଧନ, ଅଭିମାନ ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ରାକ୍ଷସ ଧିପତି ରାବଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶୂର୍ପଣଖା ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିବାକୁ ଦେଖି, ରାବଣ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ରାମ କିଏ? ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ? ତାଙ୍କର ରୂପ କେମିତି? ତାଙ୍କର ପ୍ରତାପ କେତେ? ସେ କ’ଣ ହେତୁରେ ଏହି ଦୁର୍ଜୟ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି?” ପୁନି ରାବଣ ପଚାରିଲେ, “କ’ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଦୂଷଣଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ? ଏହି ସତ୍ୟ କହ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହେଲୁ?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇ ଶୂର୍ପଣଖା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କର ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଥିବା ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ, ଚିରଉତ୍ତମ ଚର୍ମ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, କାମଦେବ ପରି ସୁନ୍ଦର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ନିବିଡ଼ ଧାରଣ କରିଥିବା। ସେ ଅଗ୍ନିସ୍ପର୍ଶୀ ଶର ଛାଡ଼େ, ମହାବଳୀ, ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ହୁଁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନୁଷ ତାଣିବା ଦେଖିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ ଶରବୃଷ୍ଟିରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ରାମ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭଳି ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫସଲକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଅର୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପଦାତି ହୋଇ ମାରିଦେଲେ—ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ। ତାଙ୍କ ଶରଣେ ମୁନିମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଏବେ ନିରାପଦ। ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଜୀବନ୍ତ ରହିଲି, କାରଣ ସେ ମହାତ୍ମା ରାମ, ନିଜକୁ ଜାଣି, ମହିଳା ହେବାରୁ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପରାକ୍ରମ ଓ ଧର୍ମରେ ସମ, ଭାଇ ପ୍ରେମୀ, ଭୟଙ୍କର, ଅଜୟ, ବିଜୟୀ, ଧୀର, ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାମଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ବାହୁ ଭଳି ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ସ୍ପନ୍ଦନ। ରାମଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ବିସ୍ତୃତ ନୟନ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମୁଖୀ, ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା, ସ୍ୱାମୀ ସମ୍ପଦରେ ଆନନ୍ଦିତ। ସେ ସୁନ୍ଦର କେଶ, ସୁନ୍ଦର ନାସା, ସୁନ୍ଦର ଶରୀର, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦେବୀ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶ୍ରୀ ଭଳି। ସୁନ୍ଦର କନ୍ତି, ରକ୍ତ ନଖ, ସ୍ଳିମ୍ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ରୂପ ବିଶିଷ୍ଟ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଏ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଏପରି ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳାକୁ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଦେଖିନାହିଁ—ନ ଦେବୀ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବୀ, ନ ଯକ୍ଷୀ, ନ କିନ୍ନରୀ। ଯେଉଁ ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୀତା, ତାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଠାରୁ ଅଧିକ ସୁଖୀ ହେବେ। ସେ ଗୁଣବତୀ, ଅନୁପମ ରୂପବତୀ, ପୃଥିବୀରେ ସମତୁଳ୍ୟ ନାହିଁ; ସେ ତୁମ ପତ୍ନୀ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ତୁମେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ସ୍ୱାମୀ ହେବ। ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି, ଏହି ସୁନ୍ଦର କଟି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥନ, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ସୀତାଙ୍କୁ ତୁମ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଆଣିଦେବି। ମୋତେ ଦୂଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖିଛି। ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର, ତେବେ କାମଦେବଙ୍କ ଶର ତୁମେ ଅନୁଭବିବା। ଏଠାରେ ତୁମ ଦକ୍ଷିଣ ପାଦ ଉଠାଅ, ବିଜୟ ଲାଗି। ମୋ କଥା ଯଦି ତୁମେ ଭଲପାଉଛ, ରାକ୍ଷସଧିପତି, ତେବେ ମୋର ପରାମର୍ଶ ବିନା ବିଳମ୍ବ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆରମ୍ଭ କର। ତାଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତା ବୁଝି, କାର୍ଯ୍ୟ କର; ନିର୍ମଳ ରୂପବତୀ ସୀତା ତୁମ ପତ୍ନୀ ହେଉ। ଜନସ୍ଥାନରେ ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଯେଉଁପରି ରାମଙ୍କ ଶରରେ ନିହତ ହେଲେ, ଖର ଓ ଦୂଷଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଏବେ ତୁମେ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କର। ଏପରି ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ରାବଣଙ୍କ ପୁରା ଶରୀର କଣ୍ଟକିତ ହେଲା। ସେ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ବିଚାର କରି, ସବୁ ଦୃଢ଼ ତଥ୍ୟ ଜାଣି, ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଦୃଢ଼ କରି, ଚମତ୍କାର ରଥଶାଳାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଗୋପନ ଭାବରେ ରଥିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ—“ମୋର ପ୍ରିୟ ଓ ଉତ୍ତମ ରଥ ଯୋଗ କର।” ଦକ୍ଷ ଓ ତ୍ୱରିତ ରଥି ତୁରନ୍ତ ରଥକୁ ତୟାରି କଲେ। ରାବଣ ଏହି ଇଚ୍ଛାମୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଣିମାଳା ଭୂଷିତ, ଭୂତମୁଖ ଘୋଡ଼ାଯୁକ୍ତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ଗର୍ଜନରେ ମେଘ ଭଳି ଧ୍ୱନି କରି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମହାନ୍ତ, କୁବେରଙ୍କ ଭାଇ ରାବଣ, ନଦୀ ଓ ଅରଣ୍ୟର ନାଥ ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।