ଏହି ଗଳ୍ପରେ, ରାମାୟଣର ଏହି ଅଂଶରେ, ଏକ ଗଭୀର ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି—ଯେପରିକି ପୁରୁଣା ପୋଷାକ କିମ୍ବା ମୁଲାଇଦିଆ ମାଳାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଯାଯିଥାଏ, ସେପରି ରାଜ୍ୟରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥିବା ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରୟୋଜ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେ ରାଜା ଚେତନ, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁଥିବା, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ରହିଥାଏ। ଏମିତି ରାଜା ଜାଗିଥିବା ବେଳେ କିମ୍ବା ଶୁଇଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ନୀତିର ଚକ୍ଷୁରେ ସବୁକିଛି ଦେଖିଥାଏ; ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କ ରୋଷ ଓ ଦୟା ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେ ଜନମାନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ତୁମେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଅନୁସରଣ କରୁନାହାଁ, ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ମନର ଅଧିକାରୀ; ତୁମେ ଗୁପ୍ତଚର ମାଧ୍ୟମରେ ମହାନ ରାକ୍ଷସମାନେ ବଧ ହେବାର ଖବର ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କର, ଭୋଗବିଲାସରେ ଲିନ ଅଛ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନର ଯଥାଯଥ ବିଚାର କରିପାର ନାହଁ, ତୁମ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବିଚାରଣା ଅସ୍ପଷ୍ଟ; ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟିଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଧ୍ୱଂସ ହେବ। ଏପରି ଦୋଷମାନଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ରାତିର ଚର ରାବଣ, ଧନ, ଗର୍ବ ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ଏଠିଏ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀରାମାୟଣ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିପରେ ଦେଖାଯାଏ, ଶୂର୍ପଣଖା ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦରେ କଥା କହୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାବଣ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ରାମ କିଏ? ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ? ତାଙ୍କର ଆକୃତି କିପରି? ତାଙ୍କର ବଳ କିପରି? ଏବଂ ସେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ଦୁର୍ଗମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି?” ରାବଣ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ରାମଙ୍କ ପାଖରେ କିଏ ଅସ୍ତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଦୂଷଣ ମରିଗଲେ? ଏହି ସତ୍ୟ କୁହ, ଶୋଭନ ଅଙ୍ଗବତୀ ଶୂର୍ପଣଖା—ତୁମେ କିଏ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହେଲୁ?” ଇଏପରି ରାକ୍ଷସ ରାଜଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, ଶୂର୍ପଣଖା ରାମଙ୍କ ଏକ ସଠିକ୍ ଚିତ୍ରଣ ଆରମ୍ଭ କଲେ—“ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବିସ୍ତୃତ ନୟନ, ଚୀରବସନ୍ନ, କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, କାମଦେବ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଦେହୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଧନୁର୍ଧରୀ, ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣ ଧାରଣ କରିଥିବା। ସେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ସମ ତୀର ଛାଡ଼ିଥାଏ, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଅନବରତ ତୀବ୍ର ତୀର ବର୍ଷା କରିଥାଏ। ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧନୁଷ ଟାଣିବାକୁ ଦେଖିନି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ତୀର ବର୍ଷାରେ ଶତ୍ରୁ ସେନା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫସଲକୁ ଓଳା ଝଡ଼ରେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଅନ୍ତି, ଏମିତି ରାମ ଚଉଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଅଳ୍ପ ସମୟରେ, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ, ନିଜ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ବଧ କଲେ। ସେ ମୁନିମାନେ ପାଇଁ ନିରାପତ୍ତା ଦେଲେ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଏବେ ସୁରକ୍ଷିତ। ମୁଁ ଏକା ମାନହାନି ହୋଇ ପଳାଇଲି, କାରଣ ରାମ ମହାତ୍ମା, ନିଜକୁ ଜାଣି, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପରାକ୍ରମ ଓ ଧର୍ମରେ ସମ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷ ଅଂଗ, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ସମ। ରାମଙ୍କର ଭାର୍ୟା, ବିସ୍ତୃତ ନୟନ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମୁଖୀ, ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଆନନ୍ଦିତ। ତାଙ୍କର ଚୁଲ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ନାକ ଗଠିତ, ଶୋଭାମୟ, ତିନି ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦେବୀ ଭାବେ ଚମକୁଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ଭଳି। ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିବା, ଲାଲ ନଖ, କମଳା ଶରୀର, ସୁନ୍ଦର ଶିଳ୍ପୀ ଭଳି ଗଢ଼ା, ତିନି ଭିଦେହର କନ୍ୟା ସୀତା। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି ଅପୂର୍ବ ସ୍ତ୍ରୀ ଦେଖିନାହିଁ—ନ ଦେବୀ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବୀ, ନ ଯକ୍ଷୀ, ନ କିନ୍ନରୀ। ଯାହାଙ୍କୁ ସୀତା ଭାର୍ୟା ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବେଶି ସୁଖୀ ହେବେ। ସୀତା ଧର୍ମିଣୀ, ରୂପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସମାନ ନାହିଁ; ତିନି ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାର୍ୟା ହେବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱାମୀ। ମୁଁ ଏହି ସୁନ୍ଦର କମ୍ବୁକଟି, ଉଚ୍ଚସ୍ଥନ, ମଧୁର ମୁଖ ଥିବା ସୀତାକୁ ତୁମ ପାଇଁ ଆଣିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି। ମୋତେ କ୍ରୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ବିଦେହନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ଦେଖି, ତୁମ ମନେ ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଭାର୍ୟା କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜାଗେ, ତେବେ କାମଦେବଙ୍କ ତୀର ତୁମେ ଅନୁଭବିବ। ଏଠି ତୁମ ଜୟ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ପାଦ ଉଠାଅ। ଯଦି ମୋର କଥା ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗିଛି, ରାକ୍ଷସରାଜ, ତେବେ ସଂକୋଚ ବିନା ମୋର ଉପଦେଶ ପାଳନ କର। ସେମାନଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତା ଜାଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କର, ଦୋଷରହିତ ସୀତା ତୁମ ଭାର୍ୟା ହେଉ। ଜନସ୍ଥାନରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ରାମଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ବିନାଶ ହୋଇଛନ୍ତି—ଏହି ସମୟରେ ତୁମେ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କର। ଏଠିଏ ଅପର ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଯାହା ତାଙ୍କର ଲୋମ ଖଡ଼ା କରିଦେଇଥିଲା, ରାବଣ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ମତି ନେଲେ, ଅବସ୍ଥା ବୁଝିଲେ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ସେ ତଥ୍ୟ ଆହରଣ କଲେ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୂର୍ବଳତା, ଦୋଷ ଓ ଗୁଣ ବିଚାର କଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ ଚାରିଅଡ଼ିଆ ରଥଶାଳାକୁ ଗଲେ। ରଥଶାଳାକୁ ପହଞ୍ଚି, ରାକ୍ଷସରାଜ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ରଥିକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ—“ରଥ ଯୋଗ କର।” ଏହା ଶୁଣି, ଦକ୍ଷ ଓ ଦ୍ରୁତ ରଥି ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଉତ୍ତମ ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ଯୋଗ କଲେ। ରାବଣ ଏହି ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚଳିତ, ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଣିମାଳା ଭୂଷିତ, ଭୂତମୁଖ ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଅଳଙ୍କୃତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ।