ଏହି ସମୟରେ, ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଘଟୁଥିଲା । ରାଜ୍ୟରୁ ପତିତ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି କାମ ସଫଳ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରିକି ଶୁଖିଲା କଠ, ମାଟି କିମ୍ବା ଧୁଳି ଦ୍ୱାରା କେତେକ କାମ ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଏମିତି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିଛି କରାଯାଏ ନାହିଁ । ଯେପରିକି ପୁରୁଣା ଜାମା ବା ମୁଝି ହୋଇଯାଇଥିବା ମାଳାକୁ ପଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି, ଏହିପରି ରାଜ୍ୟରୁ ପତିତ ଲୋକ ଯଦିଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତଥାପି ସେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ରାଜା ସତର୍କ, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ଆତ୍ମ-ସଂଯମୀ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ରହିଥାଏ । ଏମିତି ରାଜା ଜାଗି ବା ଶୁଅଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ରାଜନୀତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ସବୁବେଳେ ସତର୍କ ରହନ୍ତି; ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ଦୟା ସ୍ପଷ୍ଟ ଥାଏ, ଏହିପରି ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଜା ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ତୁମେ ଏହି ଗୁଣ ଥରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତୁମେ ତ ତୁମର ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏତେ ବଡ଼ ରାକ୍ଷସ ହତ୍ୟା ଘଟିଗଲା ବୋଲି ଜାଣିପାରିଲ ନାହିଁ । ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କର, ଭୋଗବିଳାସରେ ଲିନ ଅଛ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନର ଉପଯୁକ୍ତ ବିଭାଗ ଜାଣ ନାହିଁ, ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବିଚାର କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ; ଏଭଳି ଦୋଷରେ ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଧ୍ୱଂସ ହେବ । ଏହି ସବୁ ଦୋଷ ବିଚାର କରି, ରାତିର ଚର ରାକ୍ଷସମହାପତି ରାବଣ, ଧନ, ଅହଂକାର ଓ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତା କଲେ । ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ସମ୍ବଲିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ବଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ତ୍ରିଂଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଏବେ, ଶୂର୍ପଣଖା କ୍ରୁର କଥା କହୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାବଣ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ, ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଏହି ରାମ କିଏ? ତାଙ୍କର କେତେ ଶକ୍ତି? କେମିତି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି? କେଉଁ ପ୍ରଭାବ ରଖନ୍ତି? ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରୁ ସେ ଏତେ ଦୁର୍ଗମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି? ରାମ କେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଦୂଷଣଙ୍କୁ ବି ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରିଦେଲେ? ଏହି ସତ୍ୟ କଥା କହ, ଶୁଭ୍ର ଅଙ୍ଗ ଥିବା ଶୂର୍ପଣଖା, କିଏ ତୁମକୁ ବିକୃତ କରିଦେଲା? ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନରେ ରାକ୍ଷସମହାପତି ରାବଣଙ୍କୁ ଶୂର୍ପଣଖା କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ରାମଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଲେ—ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ଦେବତା ମଧ୍ୟ କାମଦେବ ସମ ଦର୍ଶନୀୟ, ସୁନାର କଟକ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଧନୁଷ୍ୟ ତାଣିଥିବା । ସେ ଦାହକ ତୀର ଛାଡ଼ନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସର ଅବିରତ ଛାଡ଼ି ଶତ୍ରୁ ଦଳକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଉଛନ୍ତି । ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ୍ୟ ତାଣିବା ଦେଖିପାରିନଥିଲି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ତୀର ବର୍ଷାରେ ଶତ୍ରୁ ଦଳ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲା । ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫସଲକୁ ଓଳା ମାରି ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି, ସେପରି ଏକ ମାନବ ଚାଲି ଚାଲି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଧିକ ସମୟରେ ଚଉଦ ହଜାର କ୍ରୂର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦ୍ୱାରା ମାରିଦେଲେ । ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁନିମାନେ ନିରାପଦ ହେଲେ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଏବେ ନିରାପଦ । ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଜୀବିତ ରହିପାରିଲି, ଏହି ମହାତ୍ମା ରାମ ମୋ ନାରୀ ଦେଖି ମୋତେ ମାରିଲେ ନାହିଁ, କେବଳ ଅପମାନ କଲେ । ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପରାକ୍ରମ ଓ ଧର୍ମରେ ସମ, ସଦା ଭ୍ରାତୃଭକ୍ତ, ବଳବାନ୍, ଅପରାଜିତ, ବିଜୟୀ, ଧୈର୍ୟଶାଳୀ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ସେ ରାମଙ୍କର ଦାହିଣ ହାତ, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ସ୍ୱରୂପ । ରାମଙ୍କ ଭାର୍ୟା, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ସଦା ପତିନିଷ୍ଠା, ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳରେ ଆନନ୍ଦିତ । ସେ ଚମତ୍କାର ଚୁଲି, ସୁନ୍ଦର ନାକ, ନମ୍ର ଶରୀର, ଖ୍ୟାତିଶାଳି; ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦେବୀ ସ୍ରୀ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ତାଳ ଗୋଲ୍ଡ ସମ ଦୀପ୍ତି, ଲାଲ ନଖ, ସ୍ଲିମ୍ କମର, ଉତ୍ତମ ଆକୃତି, ଭିଦେହର କନ୍ୟା ସୀତା । ପୃଥିବୀରେ ଏପରି ସୁନ୍ଦରୀ ମୁଁ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି—ନ ଦେବୀ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବୀ, ନ ଯକ୍ଷୀ, ନ କିନ୍ନରୀ । ଯାହାଙ୍କୁ ସୀତା ଭାର୍ୟା ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ସୁଖୀ ହେବେ । ସୀତା ଗୁଣବତୀ, ଉତ୍ତମ ଆକୃତି, ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଅଧିକାରିଣୀ; ସେ ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାର୍ୟା ହେବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ସ୍୵ାମୀ । ତାଙ୍କ ଚଉଡ଼ କଟି, ଉନ୍ନତ ସ୍ତନ, ଶୁଭ୍ର ମୁଖ ଥିବା ସୀତାକୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଆଣିଦେବି । ମୋତେ କ୍ରୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ କରାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ଏବେ ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖି, ଯଦି ତୁମର ଇଚ୍ଛା ତାଙ୍କୁ ଭାର୍ୟା କରିବାକୁ ହୁଏ, ତେବେ କାମଦେବଙ୍କ ତୀର ତୁମେ ସହିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଶୀଘ୍ର ଜୟ ପାଇଁ ତୁମର ଦାହିଣ ପାଏଁ ଉଠା । ଯଦି ମୋ ଉପଦେଶ ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗିଥାଏ, ରାକ୍ଷସନାୟକ, ତେବେ ନିଷ୍କିଞ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର । ତାଙ୍କର ଦୂର୍ବଳତା ବୁଝି, କାର୍ଯ୍ୟ କର; ନିର୍ମଳ ଆକୃତିର ସୀତା ତୁମର ଭାର୍ୟା ହେଉନ୍ତୁ । ଜନସ୍ଥାନରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ରାମଙ୍କର ସର ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହୋଇଛନ୍ତି, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିଛ, ଏବେ ତୁମେ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କର । ଏଠାରେ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଯାହା ତାଙ୍କର ଲୋମ ଖଡ଼ି ଦେଲା, ରାବଣ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆଲୋଚନା କଲେ, ସମସ୍ତ ଦୃଢ଼ ତଥ୍ୟ ଜାଣିଲେ, ଶକ୍ତି ଦୂର୍ବଳତା, ଦୋଷ ଗୁଣ ବିଚାର କଲେ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ରଥଶାଳାକୁ ଗଲେ । ରଥଶାଳାରେ ଗଲାପରେ, ରାକ୍ଷସମହାପତି ରାବଣ ଚୁପଚାପ ଚାରିପାଖ ଲୁଚି, ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ: “ମୋ ପ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଯୋଜନ କର ।” ଏହିପରି ଆଦେଶ ମିଳିବା ସହିତ, ଦକ୍ଷ ଓ ଶୀଘ୍ର ରଥଚାଳକ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଉତ୍ତମ ରଥକୁ ତୁରନ୍ତ ଯୋଜନ କଲେ ।