ରାମାୟଣର ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କୁ ଏକ ଗମ୍ଭୀର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଛି। ଏହି ଉପଦେଶରେ କହାଯାଉଛି, ରାଜାଙ୍କର ଚର, ଧନ, ଏବଂ ନୀତି ଯଦି ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି। ରାଜାମାନେ ଦୂର ଦୂର ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖିପାରିବା ପାଇଁ ଚରମାନେ ଦ୍ୱାରା ତଥ୍ୟ ଜାଣିଥିବାରୁ 'ଦୂରଦର୍ଶୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି। ଏଠାରେ ଏକ ଅଭିଯୋଗ ହେଉଛି, ରାବଣ ଚରମାନେ ଉପଯୋଗ କରୁନାହିଁ, ସାଧାରଣ ଉପଦେଶକମାନେ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିଜ ଲୋକମାନେ ଏବଂ ଜନସ୍ଥାନ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ଜଣାନାହିଁ। ରାମ ଏକା ଏକା ଚୋଦହ ହଜାର ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ, ଖରା ଏବଂ ଦୂଷଣ ସହିତ, ସଂହାର କରିଦେଇଛନ୍ତି। ତିନି ଋଷିମାନେକୁ ନିରାପଦ ଦେଇଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟ ଏବେ ସୁରକ୍ଷିତ, ଜନସ୍ଥାନ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲଂଘିତ ହୋଇଛି। ରାବଣ ତଥାପି ଲୋଭୀ, ଅସାବଧାନ, ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଛନ୍ତି; ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଉପଜିଥିବା ବିପଦ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଏକ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ରାଜା, ଅସାବଧାନ, ଅଭିମାନୀ, ଅସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିବା, ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ କେହି ଆସିନାହିଁ। ଅତି ଅଭିମାନୀ, ଅସମ୍ପ୍ରେଷଣୀୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ନ ମିଶିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡିବାବେଳେ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ରାଜା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରୁନାହିଁ, ବିପଦରେ ଭୟ କରୁନାହିଁ, ସେ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥାନ୍ତି, ଦୁଃଖୀ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏଠାରେ ଘାସ ପରି ଅମୂଲ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଶୁଷ୍କ କାଠ, ମାଟି ଏବଂ ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା କାମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇପାରିବ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଅପଦସ୍ଥ ରାଜା ଦ୍ୱାରା କିଛି କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଯେପରିକି ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ମାଳା ପରେ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ସେପରି ଅପଦସ୍ଥ ରାଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ରାଜା ସାବଧାନ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା, କୃତଜ୍ଞ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ, ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାନ୍ତି। ଶୟନ କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ନୀତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ସାବଧାନ ରହନ୍ତି; ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଏବଂ କୃପା ଏକାକା ରହିଥାଏ, ସେ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା, ଏହି ଗୁଣରୁ ବଞ୍ଚିତ; ଚରମାନେ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେର ବଡ଼ ହତ୍ୟା ଘଟିଥିବା ଜଣାନାହିଁ। ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଉପେକ୍ଷା କରୁଛ, ଭୋଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ଥାନ ଏବଂ ସମୟର ଭିନ୍ନତା ଜଣାନାହିଁ, ଗୁଣ ଏବଂ ଦୋଷ ବିଚାର କରିପାରୁନାହିଁ; ତୁମର ନଶ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବ। ଏଭଳି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ରାକ୍ଷସମାନେର ଅଧିପତି ରାବଣ, ଧନ, ଅଭିମାନ ଏବଂ ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ଏବେ ଏହି ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଚଉତିଶ ଶର୍ଗକୁ ଶୁଣ। ତାପରେ, ଶୂର୍ପଣଖା କ୍ରୁର କଥା କହୁଥିବା ଦେଖି, ରାବଣ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଶୂର୍ପଣଖାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ରାମ କିଏ? ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ? ତାଙ୍କର ଦେହ ଦେଖାକେମିତି? ତାଙ୍କର ପ୍ରତାପ କେତେ? ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରୁ ସେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟ, ଏତେ ଦୁର୍ଗମ, ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି?" "ରାମ କେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ—ଖରା, ତ୍ରିଶିରା, ଦୂଷଣ—ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିଗଲେ?" "ସତ୍ୟ କହ, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଥିବା, କିଏ ତୁମକୁ ବିକୃତ କରିଲା?" ଏଭଳି ରାକ୍ଷସମାନେର ଅଧିପତି ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ପରେ, ଶୂର୍ପଣଖା ରାମଙ୍କ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। "ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ, ଚାଲି ଚିରା ଏବଂ କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ରୂପ କାମଦେବ ପରି, ଧନୁଷ ଉଠାଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ପରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍ଗନ ପିନ୍ଧିଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ତୀରଗୁଡ଼ିକ ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପ ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ଅନୁବାଦ ହୋଇ ତିନି ଶକ୍ତିରେ ଅବିରାମ ଭାବେ ତୀର ବାଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି।" "ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ ଉଠାଇବା ଦେଖିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ତୀର ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଭାଗିଯିବା ଦେଖିଛି। ଇନ୍ଦ୍ର ଜମିର ଉତ୍ତମ ଫସଲକୁ ଓଲା ପରି ଧ୍ଵଂସ କରିଥିବା ପରି, ରାମ ଚୋଦହ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି।" "ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦ୍ୱାରା, ସେ ଏକାଏକି ପଦାତି ହୋଇ, ଅଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି—ଖରା ଏବଂ ଦୂଷଣ ସହିତ। ଋଷିମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟ ଏବେ ନିରାପଦ। ମୁଁ ଏକାଏକି ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ, କିନ୍ତୁ ମହାତ୍ମା ରାମ ଜାଣିଥିଲେ ଜେଉଁଠି ଜନାନୀକୁ ମାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ତାଙ୍କ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରତିଭା ଏବଂ ଗୁଣରେ ସମ, ନିଷ୍ଠାବାନ ଏବଂ ଭକ୍ତ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାମ, ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼, ଅଜୟ, ବିଜୟୀ, ଶୂର, ଜ୍ଞାନୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ—ସେ ରାମଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତ, ନିଜ ଶରୀରରେ ବାହୁରେ ଜୀବନ।" "ରାମଙ୍କ ଜନୀ, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ସଦା ପତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ କେଶ ସୁନ୍ଦର, ନାକ ସୁନ୍ଦର, ଦେହ ଶୂଭ୍ର, ଖ୍ୟାତିବାନ; ଅରଣ୍ୟରେ ଦେବୀ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, କିମ୍ବା ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ପରି।" "ପୋଲି ଗୋଲ୍ଡ ପରି ଦୀପ୍ତି, ଶୁଭ୍ର, ଲାଲ ନଖ, କମର ଶୂନ୍ଦର, ସୀତା ମହାରୂପା, ବିଦେହର ଜନୀ। ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଏପରି ଲୋକରେ ଜନୀ ଦେଖିନାହିଁ—ନ ଦେବୀ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବୀ, ନ ଯକ୍ଷୀ, ନ କିନ୍ନରୀ।" "ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଜନୀ ସୀତା, ଯେଉଁଠି ସେ ଆନନ୍ଦରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଆନନ୍ଦରେ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ।" "ସୀତା ଧାର୍ମିକ, ରୂପରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ପୃଥିବୀରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ମହାନ୍ତି ଭାର୍ତ୍ତା ହେବା ପାଇଁ ଉଚିତ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପତି।