ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ "ରାମାୟଣ"ର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତିରିଶିତିଏ ଓ ଚଉତିରିଶିତିଏ ସର୍ଗର କଥା ବିଶ୍ରୁତ ହେଉ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୂର୍ପଣଖା, ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଥିତ ଓ କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତ ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ରାବଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭୟଦାନ କରନ୍ତି, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ଓ ତିକ୍ତ କଥା କହିଲେ। ଶୂର୍ପଣଖା କହିଲେ—“ତୁମେ ଭୋଗବିଲାସରେ ଲୀନ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଇଚ୍ଛାମୁଳକ ହୋଇ ଯାହା ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଆସିଛି, ତାହା ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ। ଯେ ରାଜା ନିଚ ଭୋଗରେ ଆଶକ୍ତ, କାମ ଓ ଲୋଭରେ ବଶ, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଶ୍ମଶାନର ଅଗ୍ନିକୁ କେହି ମୂଲ୍ୟ ଦିଏନାହିଁ। ଯେ ରାଜା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମୟରେ କରେନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ, ପ୍ରଜା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେ ରାଜା ଗୁପ୍ତଚର ଚାଲାଣରେ ଅସାବଧାନ, ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଜା ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ହାତୀ ଦଲଦଳ ତୀରକୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି। ଯେ ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରେନାହିଁ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେନାହିଁ, ସେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ତୁମେ ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅବିବେକୀ, ଏହିପରି ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବମାନେ ବିପକ୍ଷେ ଥିବାବେଳେ କିପରି ରାଜା ହେବୁ? ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ ଓ ଅବିବେକୀ, ଯାହା ଜଣିବା ଦରକାର, ତାହା ଜାଣନାହ, ଏହିପରି ରାଜ୍ୟ କିପରି କରିବୁ? ଯେ ରାଜା ନିଜ ଗୁପ୍ତଚର, ଧନାଗାର ଓ ନୀତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ସମାନ। ରାଜାମାନେ ଦୂରସ୍ଥ ବିପଦକୁ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ଜାଣନ୍ତି, ଏହିପରି ସେମାନେ ‘ଦୂରଦର୍ଶୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ଗୁପ୍ତଚର ବ୍ୟବହାର କରୁନାହ, ସାଧାରଣ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ, ତୁମେ ନିଜ ଲୋକ ଓ ଜନସ୍ଥାନ ନାଶ ହେବାକୁ ଅନୁଭବ କରୁନାହ। ଚଉଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରକ୍ଷମ ରାକ୍ଷସ, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ, କେବଳ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ଋଷିମାନେଂକୁ ନିରାପଦ କରିଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ନିରାପଦ, ଜନସ୍ଥାନ ଉଲ୍ଲଂଘିତ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଲୋଭୀ, ଅସାବଧାନ, ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, ନିଜ ରାଜ୍ୟର ବିପଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହ। ଯେ ରାଜା କଠୋର, ଦାନଶୀଳ ନୁହେଁ, ଅସାବଧାନ, ଅହଂକାରୀ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ, ସେ ଦୁଃଖରେ ପଡିଲେ କେହି ସହଯୋଗ କରେନାହିଁ। ଅତ୍ୟଧିକ ଅହଂକାରୀ, ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ଅତିମାନୀ ଓ କ୍ରୁଧ୍ଧ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ପ୍ରଜା ମଧ୍ୟ ନାଶ କରିଦିଏ। ଯିଏ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରେନାହିଁ, ବିପଦରେ ଭୟ ମାନେନାହିଁ, ସେ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ଦୁଃଖୀ ଓ ନିର୍ମୂଳ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। କଠି, ମାଟି ଓ ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା କାମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ପଦଚ୍ୟୁତ ରାଜା ଦ୍ୱାରା କିଛି ହୁଏନାହିଁ। ଯେପରି ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ମାଳା ପିନ୍ଧିଲେ ଅପରିଗ୍ରହ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ରାଜ୍ୟହୀନ ମଣିଷ କ୍ଷମତାସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରୟୋଜ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଯେ ରାଜା ସତର୍କ, ସବ୍ୟ, ସ୍ୱନିୟନ୍ତ୍ରିତ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରାଜ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ରହିଥାଏ। ସେ ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ଶୟନସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ନୀତିର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖେ, ଯାହାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୟା ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ତୁମେ ଏହି ଗୁଣ ହୀନ, ତୁମେ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସ ମହାବଧ ଜାଣିପାରିଲ ନାହ। ତୁମେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କର, ଭୋଗରେ ଆଶକ୍ତ, ଦେଶ-କାଳର ସଠିକ ବିଭାଗ ଜାଣନାହ, ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ଚିହ୍ନିପାର ନାହ, ତୁମର ନାଶ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ଏପରି ଅନେକ ଦୋଷ ଭାବି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ନାୟକ ରାବଣ, ଧନ, ଗର୍ବ ଓ ଶକ୍ତିର ମାଲିକ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବସିଲେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଚଉତିରିଶିତିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା ଶୁଣି ରାବଣ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ—“ଏଇ ରାମ କିଏ? କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି? କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ରୂପ, ପ୍ରତାପ? ଏହି ଦୁର୍ଗମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତିନି ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି? କେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଖର, ତ୍ରିଶିରା, ଦୂଷଣ ଓ ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ବଧ ହେଲେ? ସତ୍ୟ କହ, ମଧୁର ଅଙ୍ଗବଳୀ, କିଏ ତୁମକୁ ବିକୃତ କଲା?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ରାକ୍ଷସ ନାୟକଙ୍କୁ ଶୂର୍ପଣଖା କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ବିବରଣୀ ଦେଲେ—“ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଓ କୃଷ୍ଣାଜିନ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ରୂପରେ କାମଦେବ ସମାନ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ଭଳି ଧନୁଷ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ସମ ତୀର ଛାଡି, ଭୟଙ୍କର ତୀରବାଣରେ ଶତ୍ରୁମାନେଂକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି। ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧନୁଷ ଟାଣିବା ଦେଖିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେଂକର ସେନା ତୀରବୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ି ନଶ୍ଟ ହେଉଛି। ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫସଲକୁ ଓଳାଘନରେ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି, ସେପରି ସେ ଚଉଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। ଏକ ପାଦୀ ମାନବ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ଖର, ଦୂଷଣ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ବଧ କଲେ। ସେ ଋଷିମାନେଂକୁ ନିରାପଦ କରି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନିର୍ଭୟ କରିଦେଲେ। ମୁଁ ଏକା ମାତ୍ର ଜୀବିତ ରହିଛି, ଶରୀର ହୀନ ହୋଇ, ତାହା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଦୟାରୁ, କାରଣ ସେ ନାରୀ ହତ୍ୟା କଲେନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପରାକ୍ରମ ଓ ଧର୍ମରେ ସମ, ଅତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ଦୃଢ଼, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାମ, ଶକ୍ତିରେ ଅପୂର୍ବ। ସେ ଚଞ୍ଚଳ, ଅଜୟ, ବିଜୟୀ, ସାହସୀ, ବିବେକୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ—ସେ ରାମଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତ, ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ବାହାରେ ଅପର ଆତ୍ମା।" ଏପରି ଶୂର୍ପଣଖା ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଘଟଣା ଖୋଲି କହିଦେଲେ, ଯାହା ଶୁଣି ରାବଣ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ।