ଶୂର୍ପଣଖା, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଭୟ, ଲୋଭ ଏବଂ ମୂର୍ଖତାରେ ଆଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଜ୍ୱଳିଉଥିଲା, ସେ ନିଜ ଭୟଙ୍କୁ ଅପମାନ ମାନି ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରି, ରାକ୍ଷସମୁକ୍ତ ରାବଣଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି କହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତେଇତ୍ରିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିପରେ, ଶୂର୍ପଣଖା ଭୟାନକ ଦୁଃଖରେ ରାବଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୋଗରେ ଲୀନ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅବିବେକୀ ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଅଛ, ଏବଂ ଯେ ଭୟାନକ ବିପଦ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ତାହା ତୁମେ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ। ଏମିତି ରାଜା, ଯିଏ ନିମ୍ନ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, କାମ ଓ ଲୋଭରେ ପରାଜିତ, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଅପମାନିତ, ଯେପରି ଶ୍ମଶାନର ଅଗ୍ନିକୁ ଲୋକେ ଅବହେଳା କରନ୍ତି। ଯେ ରାଜା ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ ସହ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଯେ ରାଜା ଗୁପ୍ତଚର ଓ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁର ଉପରେ ଅବଧାନ ଦେଉନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଲୋକେ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ହାତୀ ଦଳ ଦୁଷ୍କର ତୀରକୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି। ଯେ ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ସେ କେବେ ଶ୍ରୀମୟ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପାହାଡ଼ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଅବିବେକୀ, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଏବଂ ଦାନବମାନେ ଯେଉଁଠି ସ୍ଥିର ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେଠାରେ କିପରି ରାଜ୍ୟ କରିପାରିବେ? ତୁମେ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବୀ, ଅବିବେକୀ, ଯାହା ଜଣିବା ଉଚିତ ସେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ରାଜ୍ୟ କରିବେ? ଯେ ରାଜାଙ୍କ ଗୁପ୍ତଚର, ଧନଭଣ୍ଡାର, ଓ ନୀତି ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ, ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି। ରାଜାମାନେ ଦୂର ଦୂରନ୍ତ ବିପଦ ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଥିବାରୁ 'ଦୂରଦର୍ଶୀ' କୁହାଯାନ୍ତି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଦେଖୁଛି, ଯିଏ ଗୁପ୍ତଚର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସାଧାରଣ ପ୍ରଶାସକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଛ, ନିଜ ଲୋକ ଓ ଜନସ୍ଥାନ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି ବୋଲି ତୁମେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ଚୌଦ ହଜାର ଭୟାନକ କର୍ମର ରାକ୍ଷସମାନେ ଏକମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ, ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ମୁନିମାନେ ନିଜେ ସୁରକ୍ଷିତ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଏବେ ନିରାପଦ, ଏବଂ ଜନସ୍ଥାନ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ରାକ୍ଷସ, ଲୋଭୀ, ଅସାବଧାନ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିପଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ। ଯେ ରାଜା କଠୋର, ଦାନ କମ୍, ଅସାବଧାନ, ଅହଂକାରୀ ଓ ଚତୁର, ସେ ଯେତେବେଳେ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼େ, ତାଙ୍କୁ କେହି ସହଯୋଗ କରେନାହିଁ। ଅତି ଅହଂକାରୀ, ଅସମ୍ପ୍ରେଷ୍ୟ, ଅତି ଆତ୍ମମାନୀ ଓ କ୍ରୁଧ୍ଧ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ସଙ୍କଟକାଳରେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଅନ୍ତି। ଯିଏ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରେନାହିଁ, ବିପଦକୁ ଭୟ କରେନାହିଁ, ସେ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟହୀନ ହୁଏ, ଦୁଃଖୀ ହୁଏ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ତୃଣସମାନ ମନେ କରାଯାଏ। ଶୁଷ୍କ ଲାଠି, ମାଟି ଗୁଡ଼ିକିମ୍ବା ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା କାମ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ପତିତ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିଛି ହୁଏନାହିଁ। ଯେପରି ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ମୁଝିଯାଇଥିବା ମାଳା ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ସେପରି ଯେ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛନ୍ତି, ସେ କ୍ଷମତାଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅପରିଗଣ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେ ରାଜା ସଚେତନ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ସଂଯମୀ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରାଜ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ରହନ୍ତି। ସେ ଶୟନ କଲେ କିମ୍ବା ଜାଗିଥିଲେ, ନୀତିର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି; ଯେ ରାଜାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ କୃପା ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ରାବଣ, କୁଦୃଷ୍ଟି, ଏହି ଗୁଣ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିପୁଳ ବଧ ବିଷୟରେ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉପହାସ କର, ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନର ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବିଭାଗ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବିଚାରରେ ଅବିବେକୀ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମର ଧ୍ୱଂସ ନିଶ୍ଚିତ। ଏପରି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ଭାବି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାତିର ନାୟକ ରାବଣ, ଧନ, ଅହଂକାର ଓ ଶକ୍ତିରେ ଭରପୂର, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ବସିଲେ। ଏବେ ଶୁଣ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ତ୍ଥିଶତମ ସର୍ଗ କଥା। ଏହିପରେ, ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ଏଭଳି କଠୋର କଥା କହିବାକୁ ଦେଖି, ରାବଣ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ରାମ କିଏ? ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ? ତାଙ୍କ ରୂପ କିପରି? ତାଙ୍କର ପ୍ରତାପ କେତେ? ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରୁ ସେ ଏତେ ଦୁର୍ଗମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି? ରାମଙ୍କ ପାଖରେ କେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଖର, ତ୍ରିଶିରା, ଦୂଷଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି? ଏବଂ କିଏ ତୁମକୁ ଏଭଳି ବିକୃତ କରିଛି, ସତ୍ୟ କହ?'' ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ରାକ୍ଷସାଧିପତିଙ୍କୁ ଶୂର୍ପଣଖା କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ଏକ ଏକ କରି ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—"ରାମ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ, ଚର୍ମ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, କାମଦେବ ପରି ରୂପବାନ, ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣ ଧାରଣ କରିଥିବା। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଧନୁଷ୍ୟ ଟାଣି, ଅଗ୍ନିପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀର ଚଲାଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ତୀରମାଳା ବିରାଟ ଶକ୍ତିରେ ଅବିରତ ବର୍ଷା ହୁଏ। ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧନୁଷ୍ୟ ଟାଣିବା ଦେଖେନି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ତୀରବୃଷ୍ଟିରେ ପତିତ ହେଉଥିବା ଦେଖିଛି। ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫସଲକୁ ଓଳାପରେ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି, ଏଭଳି ରାମ ଚୌଦ ହଜାର ଭୟାନକ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ନିଃଶେଷ କରିଦେଲେ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ, ସେ ଏକ ମାନବ ହୋଇ, ଅର୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ—ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ—ବଧ କଲେ। ସେ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଏବେ ନିରାପଦ।