ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଶୂର୍ପଣଖା ଦୂତୀ ରୂପେ ରାକ୍ଷସମହାପ୍ରଭୁ ରାବଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇ ଉଭୟ ପାର୍ଷଦମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଶବ୍ଦରେ କହିଲା। ରାବଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ତୀବ୍ର ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲା, ଏହି ସମୟରେ ଅପଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୂର୍ପଣଖା ନିଜ ଭୟ, ଲୋଭ ଓ ମୂର୍ଖତାକୁ ଉନ୍ମୋଚନ କରି, ଭୟାନକ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲା। ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟତିରିଶତମ ସର୍ଗର କଥା ଆମେ ଶୁଣୁଛୁ। ଏଠି, ଶୂର୍ପଣଖା ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ରାବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧରେ ଦୁର୍ଭାଷା କହିଲା। ସେ କହିଲା, "ତୁମେ ଭୋଗବିଳାସରେ ଲିନ ଏବଂ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେବାରୁ, ଏହି ଭୟାନକ ବିପଦକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହଁ। ଯେ ରାଜା ନିମ୍ନ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, କାମ ଓ ଲୋଭରେ ଆବୃତ, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସମ୍ମାନିତ, ଯେପରି ଶ୍ମଶାନ ଅଗ୍ନିକୁ ଲୋକେ ଗଣ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।" "ଯେ ରାଜା ସମୟରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ ନାଶ ପାଉଥିବେ। ଯେ ରାଜା ଗୁପ୍ତଚର ଓ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ସେ ଅପରିଚୟ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ, ଯେପରି ହାତୀ ଦଳ ଦୁଷ୍କର ତଟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଯେ ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଧନ୍ୟ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ପାହାଡ଼ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ ନାହିଁ।" "ତୁମେ ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅବିବେକୀ, ଏମିତି ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ପ୍ରତିବନ୍ଧ କରିଲେ, କିପରି ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିପାରିବ? ତୁମେ ଶିଶୁସ୍ଵଭାବ ଓ ଅବିବେକୀ, ଯାହା ଜଣିବା ଦରକାର, ତାହା ଜାଣିନାହଁ, ଏପରି ରାଜ୍ୟ କିପରି ଚାଲିବ? ଯେ ରାଜା ଗୁପ୍ତଚର, ଧନ, ଓ ନୀତି ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ସମାନ। ରାଜାମାନେ ଦୂର ଦୂରନ୍ତର ବିପଦ ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ଜାଣନ୍ତି, ଏହିପାଇଁ ସେମାନେ 'ଦୂରଦର୍ଶୀ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।" "ମୁଁ ଦେଖିଅଛି, ତୁମେ ଗୁପ୍ତଚର ବ୍ୟବହାର କରୁନାହଁ, ସାଧାରଣ ପାର୍ଷଦମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରି ରହିଛ, ତୁମେ ନିଜ ଲୋକ ଓ ଜନସ୍ଥାନର ବିନାଶ ଜାଣିନାହଁ। ରାମ ଏକାକି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ହଜାର ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ, ସବୁକୁ ବଧ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ମୁନିମାନେକୁ ନିରାପଦ କରିଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଏବେ ଶାନ୍ତ, ଜନସ୍ଥାନ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ।" "କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଲୋଭୀ, ଅସାବଧାନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛ, ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିପଦ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହଁ। ଯେ ରାଜା କଠୋର, ଦାନ ଦେଉ ନାହିଁ, ଅସାବଧାନ, ଅହଂକାରୀ ଓ ଚତୁର, ସେଠାରେ କେହି ଆଶ୍ରୟ ନେଉନାହିଁ। ଅତି ଅହଂକାରୀ, ଅସମ୍ପ୍ରାପ୍ୟ, ଅତି ଆତ୍ମସମ୍ମାନୀ ଓ କ୍ରୁଧାନ୍ୱିତ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ବିପଦ ସମୟରେ ନାଶ କରିଦିଅନ୍ତି।" "ଯେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରେନାହିଁ ଓ ବିପଦରେ ଭୟଭିତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟହରା, ଦୁଃଖୀ ଓ ତୃଣ ସମାନ ଅମୂଲ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଶୁଷ୍କ କାଠି, ମାଟି, ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା କାମ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ତ୍ୟାଗିତ ରାଜା ଦ୍ୱାରା କେବେ ନୁହଁ। ପୂର୍ବରୁ ପିନ୍ଧା ପୋଶାକ କିମ୍ବା ଚୁଡ଼ା ଚପିଗଲା ପରେ ଯେପରି ତ୍ୟାଗ ହୁଏ, ଏମିତି ରାଜ୍ୟହରା ଲୋକ ଅକ୍ଷମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନବଶ୍ୟକ।" "କିନ୍ତୁ ଯେ ରାଜା ସଚେତନ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାଜ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ରହନ୍ତି। ସେ ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ଶୟନ ହେବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନୀତିର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି; ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ କୃପା ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ।" "କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟମନା, ଏହି ଗୁଣରେ ଶୂନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେ ମହାନ ହତ୍ୟା ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଉପେକ୍ଷା କର, ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ଦେଶ ଓ କାଳର ସଠିକ ବିଭାଗ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବିଚାର କରିପାରୁନାହଁ; ତୁମର ନଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଧ୍ୱଂସ ହେବ।" ଏପରି ନିଜ ଦୋଷମାନେ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧନ, ଅହଂକାର ଓ ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାବଣ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବସିଲେ। ଏବେ, ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶତିରିଶତମ ସର୍ଗର କଥା ଶୁଣ। ଏଠି, ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଦୁର୍ଭାଷା ଶୁଣି, ରାବଣ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଏହି ରାମ କିଏ? ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ? ତାଙ୍କର ରୂପ କେମିତି? ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ କେତେ? ଏବଂ ସେ କିଏ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି, ଏପରି ଦୁଷ୍କର ଅଞ୍ଚଳକୁ?" "ରାମଙ୍କ ପାଖରେ କେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏତେ ରାକ୍ଷସ, ଖର, ତ୍ରିଶିରା, ଦୂଷଣ ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଲେ? ସତ୍ୟ କହ, ମୃଦୁଙ୍ଗୀ, କିଏ ତୁମକୁ ଅପଙ୍ଗ କଲା?" ଏପରି ରାକ୍ଷସପତିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଶୂର୍ପଣଖା କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ସଠିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। "ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବିସ୍ତୃତ ନୟନ, ଚୀର ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, କାମଦେବ ସମ ରୂପବାନ୍, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ଭଳି ଧନୁଷ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁସ୍ପର୍ଶୀ ସର୍ପ ସମାନ, ତୀବ୍ର ବଳରେ ଅବିରତ ତୀର ଝଡ଼ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।" "ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ ଟାଣିବା ଦେଖି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ତୀର ବର୍ଷାରେ ଶତ୍ରୁ ସେନା ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେଉଛି। ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ତୀବ୍ର ଓଳାବୃଷ୍ଟିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫସଲ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି, ଏମିତି ସେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରିଦେଲେ।" "ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦ୍ୱାରା, ସେ ଏକାକି ପଦାଚାରୀ ହୋଇ, ଅଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଖର, ଦୂଷଣ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ସେ ମୁନିମାନେକୁ ନିରାପଦ କଲେ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଏବେ ନିରାପଦ।