ଏକ ସମୟର କଥା, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକୁ ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ । ସେ ତାଙ୍କର ଅପାର ପ୍ରଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଅଟକାଇଥିଲେ । ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ସମ ଭୁଜା ଧାରୀ ଏହି ରାବଣ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ବୃହତ୍ ଅରଣ୍ୟରେ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ । ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦିନରୁ, ସେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରାକ୍ଷସ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଇଥିଲେ । ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ କେବଳ ମାନବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କାହାକୁ ଭୟ କରୁନଥିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ମାନିଥିଲେ । ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ଯଜ୍ଞରେ ସୋମପାନ କରୁଥିଲେ, ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରିଥିଲେ, କୁକର୍ମ କରୁଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନ କରିଥିଲେ ଓ କଠୋର ମନୋଭାବ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ । ସେ ନିଷ୍ଠୁର, କ୍ରୁର, ଜନତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି ଦେଇ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିଲେ । ଏପରି ଭୟାନକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ଶୂର୍ପଣଖା, ଦେବତା ସମ ଭୂଷା ଓ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଭାମୟ ଦିବ୍ୟ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଦେଖିଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ୱରୂପ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ମହାନ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଭୟକପାଇ ଶୂର୍ପଣଖା ଆଗକୁ ଆସି, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ । ତାଙ୍କ ଆଖି ଅଗ୍ନି ସମ୍ ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଉଥିଲା । ଶୂର୍ପଣଖା, ଯଦ୍ୟପି ବିକୃତ ହୋଇଥିଲେ, ଭୟହୀନ ଭାବେ ତାଙ୍କର ଭୟ, ଲୋଭ ଓ ମୂର୍ଖତା ର ଦୁର୍ଦାନ୍ତ କଥା ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ । ଏଠାରେ ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ତ୍ରିତିୟ କାଣ୍ଡ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତିରିଶିତମ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଏବେ ଶୂର୍ପଣଖା ଦୁଃଖିତ ଭାବରେ, ରାବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସମ୍ନିଧାନରେ କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍କଟ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ତୁମେ ଭୋଗବିଳାସରେ ଲିନ, ନିୟମ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଚଳିଛ, ଏହି ଭୟାନକ ବିପଦ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି ବୋଲି ତୁମେ ଅନୁଭବ କରୁନାହ । ଯେ ରାଜା ନିଚ ଭୋଗ ଓ ଲୋଭରେ ଲିନ ଥାଏ, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ରହଣୀୟ ହୁଏ, ଯେପରି ଶ୍ମଶାନର ଅଗ୍ନିକୁ କେହି ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏନାହିଁ । ଯେ ରାଜା ସମୟରେ କର୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଓ କର୍ତବ୍ୟ ସହିତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଯେ ରାଜା ଗୁପ୍ତଚରରେ ଅସାବଧାନ, ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅନିୟମିତ, ତାଙ୍କୁ ଲୋକେ ଏଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ହାତୀ ଦଳ ଦୁଷ୍କର ତୀରକୁ ଏଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି । ଯେ ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏନାହିଁ ଓ ନିଜକୁ ସଂଯମ କରେନାହିଁ, ସେ କେବେ ଉନ୍ନତି ଦେଖିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ପର୍ବତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏନାହିଁ । ତୁମେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଶୂନ୍ୟ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦାନବମାନେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରବୀଣ ଓ ନିୟମିତ, ସେଠି କିପରି ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇପାରିବ ? ତୁମେ ଶିଶୁସ୍ଵଭାବ, ଅବିବେକୀ, ଅବିଧିତ ଅଞ୍ଜାନ କେମିତି ରାଜ୍ୟ କରିପାରିବ ? ଯେ ରାଜା ଗୁପ୍ତଚର, ଧନ, ନୀତିରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ସଦୃଶ ହୁଏ । ରାଜାମାନେ ଦୂର ଅପଦ୍ରୁତିକୁ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ଜାଣନ୍ତି, ଏହିପରି ଦୂରଦର୍ଶୀ ଭାବରେ ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ । ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଗୁପ୍ତଚର ବିହୀନ ଭାବେ ଦେଖୁଛି, ସାଧାରଣ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଅଛନ୍ତି, ତୁମେ ନିଜ ଲୋକ ଓ ଜନସ୍ଥାନର ନଶ୍ଟ ହେବାକୁ ଅନୁଭବ କରୁନାହ । ରାମ ଏକାକି ଚୌଦ ହଜାର ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ଖର ଓ ଦୂଷଣାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଛନ୍ତି । ସେ ଋଷିମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ, ଜନସ୍ଥାନ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦ୍ରବିତ । କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଲୋଭୀ, ଅସାବଧାନ, ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ନିର୍ଭର ଓ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ବିପଦ ଜାଣିପାରୁନାହ । ଯେ ରାଜା କଠୋର, ଦାନ ଶୂନ୍ୟ, ଅସାବଧାନ, ଅହଂକାରୀ, କପଟୀ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ସେଠିକି ତାଙ୍କର ଲୋକେ ଆସି ନାହାନ୍ତି । ଅତି ଅଭିମାନୀ, ଅସମ୍ବେଦ୍ୟ, ଅହଂକାରୀ ଓ କ୍ରୁଧ୍ଧ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ପ୍ରଜା ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ । ଯେ ରାଜା କର୍ତବ୍ୟ କରେନାହିଁ, ବିପଦରେ ଭୟ କରେନାହିଁ, ସେ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟହୀନ ହୋଇ ଅପମାନିତ ଓ ନିର୍ମୂଳ୍ୟ ହୁଏ । ଶୁଷ୍କ କାଠି, ମାଟି କିମ୍ବା ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା କାମ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ପତିତ ରାଜା ଦ୍ୱାରା କିଛି ହୋଇପାରେନାହିଁ । ପୂର୍ବରୁ ପିନ୍ଧିଥିବା ଜାମା କିମ୍ବା ମାଳା ପରି, ଯେ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛନ୍ତି, ସେ ଅକ୍ଷମ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଯେ ରାଜା ସଚେତନ, ସବୁ ଜାଣିଥିବା, ସଂଯମୀ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମିକ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ରହିଥାଏ । ସେ ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ଶୟନାବସ୍ଥାରେ ନୀତି ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଥାଏ; ଯେ ରାଜାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ କୃପା ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ମାନ୍ୟ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ରାବଣ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଧାରଣ କରିଛ, ଏହି ଗୁଣ ନାହିଁ, ତୁମେ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହା ବିଧ୍ୱଂସ ଜାଣିପାରୁନାହ । ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଅପମାନ କର, ଭୋଗରେ ଲିନ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନର ଠିକ୍ ବିଭାଗ ଜାଣନାହ, ତୁମର ବିବେକ ଦୁର୍ବଳ, ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବ ।" ଏପରି ଶୂର୍ପଣଖା ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତା ବିଚାର କରି ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ । ଏହି ଦୁର୍ବଳତା ଶୁଣି, ଧନ, ଅଭିମାନ ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ରାବଣ ଚିରକାଳ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବସିଲେ । ଏଠାରେ ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ତ୍ରିଂଶତମ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଏବେ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାବଣ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ରାମ କିଏ? ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ? ତାଙ୍କର ରୂପ କେମିତି? ତାଙ୍କର ପ୍ରତାପ କେତେ? ଏବଂ ସେ କିଏଁକି ଏହି ଦୁର୍ଗମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି? ରାମଙ୍କଠାରେ କେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଖର, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଦୂଷଣାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରାଗଲା? ଏବଂ କିଏ ତୁମକୁ ବିକୃତ କରିଛି? ସତ୍ୟ କହ, ହେ ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗିନୀ!