ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ରାବଣଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଓ ଶକ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ। ସେ ମାଣିକ୍ୟ ଓ ତାପିତ ସୁନା ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ବଳିଷ୍ଠ ବାହୁ, ଧଳା ଦାନ୍ତ, ବିଶାଳ ମୁଖ ଓ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶତଶଃ ଆକ୍ରମଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଦେହର କୌଣସି ଅଂଗ ଭଙ୍ଗ ହୋଇନଥିଲା। ଏହି ଶକ୍ତିରେ ସେ ଅଚଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପାତ କରିପାରିଥିଲେ। ସେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଛାଡ଼ିପାରୁଥିଲେ, ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଦଳିଦେଇ, ଧର୍ମକୁ ନାଶ କରି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜନନୀମାନେଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ଧାରକ, ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ, ଭୋଗବତୀ ନଗରକୁ ବିଜୟ କରିବା ସହିତ ବାସୁକିଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିଲେ। ତକ୍ଷକଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ୟାକୁ ଦଳିଦେଇ, ନରବାହନଙ୍କୁ ବିଜୟ କରି କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ସେ ଅଦ୍ଭୁତ କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଷ୍ପକ ରଥ ଓ ଚୈତ୍ରରଥ, ନଳିନୀ, ନନ୍ଦନ ଦେବବନକୁ ଦଳିଦେଇଥିଲେ। କ୍ରୋଧରେ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ବନ ଧ୍ଵଂସ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବଳରେ ବନ୍ଧି ଦେଇଥିଲେ। ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ବାହୁ ଉଠାଇ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଯୁଗରେ, ସେ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ପକ୍ଷୀ, ନାଗ – ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଇଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ମାନବ ବ୍ୟତୀତ କାହାକୁ ଭୟ କରୁନଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ମନାଯାଉଥିଲା। ସେ ଅତିବଳୀ, ହବିରେ ସୋମପାନ କରୁଥିଲେ, ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରିଥିଲେ, ପାପୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ଓ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ। ନିର୍ଦୟ, ଦୟାହୀନ, ପ୍ରାଣୀମାନେଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାରେ ଆନନ୍ଦ ଲୁଟୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ ଵସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ଦେବମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶୂର୍ପଣଖା ତାଙ୍କ କ୍ରୂର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ପରି, ତାଙ୍କ ପରିଷଦରେ ଅନେକ ମନ୍ତ୍ରୀ ଘେରିଥିଲେ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ମହାନ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣ ଚମକୁଥିଲେ। ତାହା ପରେ, ଭୟରେ କମ୍ପିତ ଶୂର୍ପଣଖା ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ, ଲୋଭ ଓ ମୂଡତା ସହିତ ଭୟଙ୍କର କଥା କହିଲେ। ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତ୍ରିତିୟ ତିରିଶତମ ସର୍ଗା। ଶୂର୍ପଣଖା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କୁ ଦୁର୍ବଳ ଓ କ୍ରୋଧିତ ଭାବରେ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଉପାଲୋଚନା କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଭୋଗ ବିଲାସରେ ଲିନ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ମନ୍ମାତ୍ତ, ଉପସ୍ଥିତ ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଦେଖି ପାରୁନାହା। ଅତି ଭୋଗପ୍ରିୟ ଓ ଲୋଭୀ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଆଦର ପାଉନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଶ୍ମଶାନ ଅଗ୍ନିକୁ ଲୋକେ ଅପମାନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ରାଜା ସମୟରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ, ଧର୍ମ ସହିତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଯେଉଁ ରାଜା ଗୁପ୍ତଚର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ଅଲସ, ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେ ସମ୍ମାନ ପାଉନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ହାତୀ ଦଲ ଦୁଷ୍କର ବାଙ୍କୁ ଏଡାଇଯାଏ। ଯେଉଁ ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିନାହାନ୍ତି, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନାହାନ୍ତି, ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହିଯାଏ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଯାଏନି। ତୁମେ ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅବିବେକୀ, ଏପରି ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦାନବମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦକ୍ଷ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେମାନେ ବିରୋଧ କଲେ କିପରି ରାଜା ହେବ? ତୁମେ ଶିଶୁସ୍ଵଭାବୀ ଓ ଅବିଦ୍ୟାନ୍ତ, ଯାହା ଜଣିବା ଦରକାର ତାହା ଜାଣନାହ, ଏହିପରି କିପରି ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିବେ? ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କ ଗୁପ୍ତଚର, ଧନ, ନୀତି ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ, ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ସମାନ। ରାଜାମାନେ ଦୂର ଦୂରନ୍ତର ବିପଦ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଥାନ୍ତି, ଏହିପରି ସେମାନେ 'ଦୂରଦର୍ଶୀ' କୁହାଯାନ୍ତି। ମୁଁ ଦେଖୁଅଛି, ତୁମେ ଗୁପ୍ତଚର ବ୍ୟବହାର କରୁନାହ, ସାଧାରଣ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମକୁ ଘେରିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଜାଣିନାହ କି, ତୁମ ନିଜ ଲୋକ ଓ ଜନସ୍ଥାନ ଧ୍ଵଂସ ହୋଇଯାଇଛି। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ହଜାର ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ, ଏକା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ନିରାପଦ ହୋଇଛି, ଜନସ୍ଥାନ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଳିତ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଲୋଭୀ, ଅଲସ, ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର ହୋଇ, ନିଜ ରାଜ୍ୟର ବିପଦ ଦେଖି ପାରୁନାହା। ଯେଉଁ ରାଜା କ୍ରୂର, ଲୋଭୀ, ଅଲସ, ଅଭିମାନୀ ଓ ଧୃତିହୀନ, ସେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ କେହି ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେନାହାନ୍ତି। ଅତି ଅଭିମାନୀ, ଦୁର୍ଲଭ, ଅହଂକାରୀ ଓ କ୍ରୋଧୀ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ଵଂସ କରିଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ରାଜା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରୁନାହାନ୍ତି, ବିପଦରେ ଭୟ ନାହିଁ, ସେ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ଦୁଃଖୀ ହୋଇ, ଘାସ ସମାନ ଅପମାନିତ ହୁଏ। କଠ, ମାଟି, ଧୁଳି ଦ୍ୱାରା କାମ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟହୀନ ରାଜା ଦ୍ୱାରା କିଛି ହୁଏନାହିଁ। ପୂର୍ବରୁ ପିନ୍ଧିଥିବା ବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଚୁରିଥିବା ମାଳା ପରି ରାଜ୍ୟହୀନ ରାଜା ଅପ୍ରୟୋଜ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ରାଜା ସଚେତନ, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ରହନ୍ତି। ଘୁମେ କିମ୍ବା ଜାଗରେ, ନୀତି ଚକ୍ଷୁରେ ସବୁ ଦେଖନ୍ତି; ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ କୃପା ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଦରିତ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ରାବଣ, ଦୁଷ୍ଟମନା, ଏହି ଗୁଣରେ ଶୂନ୍ୟ; ତୁମେ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କ ମହାବିନାଶ ଜାଣି ପାରିନାହ।