ଯୁଦ୍ଧର ମଝିରେ ରାମଙ୍କ ଶରୀର ଘମରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କ ଆଖି ରୋଷରେ ଲାଲ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେ ଖରାକୁ ଏକ ହଜାର ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ କରିଦେଲେ। ସେହି ତୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଖରାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଦୁଧର ଝାଗ ଭଳି ରକ୍ତ ବହିଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଗିରିଶୃଙ୍ଗରୁ ଝରଣା ବହିଯାଏ। ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଆହତ ହୋଇ ଖରା ଅସହାୟ ହୋଇଗଲା, କିନ୍ତୁ ରକ୍ତର ଗନ୍ଧରେ ପାଗଳ ହୋଇ ସେ ପୁଣି ତେଜରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲା। ରକ୍ତରେ ଭିଜା, ରୋଷରେ ଆନ୍ଧା ଖରା ଅସ୍ତ୍ର ତିଆରି କରି ଦୃତଗତିରେ ଆସୁଥିଲା, ଏବେ ରାମ ଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ଦୁଇ-ତିନି ପଦ ଫେରିଗଲେ। ତା’ପରେ ରାମ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ତୀର ବାଣ୍ଧିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମାଦଣ୍ଡ ସମାନ ଲାଗୁଥିଲା, ଏବଂ ଖରାଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ତାହା ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ତୟାରି ହେଲେ। ଏହି ତୀରଟି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁରେ ବାଣ୍ଧି ଖରାଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୀର ରାମଙ୍କ ହାତରୁ ବିଜୁଳିର ଗର୍ଜନ ସହିତ ଠିକ୍ ଖରାଙ୍କ ଛାତିରେ ଲାଗିଲା, ସେ ତାଙ୍କ ଧନୁ ବାଣ୍ଧୁଥିବା ବେଳେ। ଏହି ତୀରର ଆଗୁନିରେ ଜଳିଯାଇ ଖରା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ଧଳା ଅରଣ୍ୟରେ ଆନ୍ଧକକୁ ରୁଦ୍ର ଦଗ୍ଧ କରିଥିଲେ। ଖରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା, ବୃତ୍ରା ବିଜୁଳିରେ, କିମ୍ବା ନାମୁଚି ଝାଗରେ, କିମ୍ବା ବଳା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବାଜ୍ରରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା ପରି। ସେହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଦୁଢ଼ ଢୋଳ ବଜାଇ ଫୁଲ ବର୍ଷା କଲେ। ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ଚୌଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ, ଯେଉଁମାନେ ମାୟାର ମାହିର, ଖରା ଓ ଦୂଷଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସବୁ ନିହତ ହୋଇଗଲେ। ରାମଙ୍କ ଏହି ବିରାଟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଚମତ୍କୃତ ହୋଇ କହିଲେ—ଏ କି ଶକ୍ତି! ଏ କି ଧୃତି! ରାମ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ବାସ୍ତବରେ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ପ୍ରତିତିତ୍ୱ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚଲିଗଲେ। ଏବେ ସମସ୍ତ ରାଜର୍ଷି ଓ ମହାମୁନିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସହ ଏହି କଥା କହିଲେ—“ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବୃତ୍ରସୁଦନ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଶରଭଙ୍ଗ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଥିଲେ; ମହାମୁନିମାନେ ତୁମକୁ ଏହି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଆଣିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ବିନାଶ ପାଇଁ ତୁମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିଛ। ଏବେ ମହାମୁନିମାନେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିବେ। ଏପରି ମହାବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ରାମ ପର୍ବତ ଦୁର୍ଗରୁ ବାହାରି ମୁନିମାନେ ସମ୍ମାନିତ କରି ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାମ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁମାନେ ନିହତ ହୋଇଥିବା ଓ ମୁନିମାନେ ସୁଖ ପାଇଥିବା ଦେଖି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସୀତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ପତିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ରାମଙ୍କ ଅବିନାଶୀ ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖି ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଏହି ସଫଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହିପରି ମୁନିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥିବା ବେଳେ, ସୀତା ପୁଣିଥରେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକତିସତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏବେ ଜନସ୍ଥାନରୁ ଅକମ୍ପନ ଦୃତଗତିରେ ଲଙ୍କାକୁ ଯାଇ ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ରାଜା, ଜନସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ଖରା ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିଗଲେ, ମୁଁ କିଛିପରି ଟିକି ଆସିଛି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ରୋଷରେ ତାଙ୍କ ଆଖି ଲାଲ ହୋଇ ଅକମ୍ପନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମୋ ଭୟଙ୍କର ଜନସ୍ଥାନ କିଏ ଶସ୍ତ୍ରରେ ଧ୍ଵଂସ କଲା? କିଏ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ମୃତ୍ୟୁ ରୁ ରକ୍ଷା ପାଇପାରିବ? ଇନ୍ଦ୍ର, କୁବେର, ଯମ, ବିଷ୍ଣୁ—କେହି ମୋତେ କ୍ଷତି କରି ସୁଖ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ସମୟକୁ ମଧ୍ୟ ସମୟ ଅଟକାଇପାରିବି, ଆଗୁନିକୁ ଜଳାଇପାରିବି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ମୃତ୍ୟୁ ସହ ଏକତ୍ର କରିପାରିବି। ମୋ ଶକ୍ତିରେ ପବନକୁ ଅଟକାଇପାରିବି, ରୋଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରିବି।” ଏପରି ଭୟଙ୍କର ରାବଣଙ୍କ ମୁହଁରେ ରୋଷ ଦେଖି ଅକମ୍ପନ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ସ୍ୱରରେ ହାତ ଜୋଡି ସୁରକ୍ଷା ଆଶ୍ୱାସନ ଚାହିଲେ। ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ନିରାପତ୍ତା ଦେଇ କହିଲେ, “ଏବେ ଖୋଲାମେଳା କହ।” ତେବେ ଅକମ୍ପନ କହିଲେ—“ଦଶରଥଙ୍କ ଏକ ପୁତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ଯୁବକ, ସିଂହବାହୁ, ନାମ ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବକ୍ଷସ୍ଥଳୀ। ସେ କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ମହାନ୍ୟ, ଯଶସ୍ବୀ, ବଳ ଓ ପ୍ରତାପରେ ସମ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖରା ଓ ଦୂଷଣ ଜନସ୍ଥାନରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି।” ଅକମ୍ପନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାବଣ ଗଭୀର ସାପ ଭଳି ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡି କହିଲେ—“ଏହି ରାମ କି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମିଶି ଆସିଛନ୍ତି? ଏପରି ଠିକ୍ କହ, ଅକମ୍ପନ।” ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ପୁଣିଥରେ ଶୁଣି ଅକମ୍ପନ ରାମଙ୍କ ବଳ ଓ ପ୍ରତାପ ବିଷୟରେ କହିଲେ—“ରାମ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ଗୁଣଧାରୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପରମ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ। ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଲାଲ ଆଖି, ଢୋଳ ଭଳି ସ୍ୱର, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ମୁହଁ, ତାଙ୍କ ସମାନ ବଳଶାଳୀ। ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ, ଅଗ୍ନି-ପବନ ଭଳି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଜନସ୍ଥାନକୁ ବିନାଶ କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେବତା କିମ୍ବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ଆଲୋଚନା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ରାମଙ୍କ ମୁକ୍ତ ତୀର, ସୁବର୍ଣ୍ଣପଙ୍ଖି ଓ ବାଣ୍ଡିଲା ପରି, ସବୁକିଛି ପାଇଁ ପ୍ରୟାପ୍ତ।