ସମୟର ଫାଦରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜ ସମ୍ବିତ୍ତି ହରାଇଦେଇଥାନ୍ତି, କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହି ଭେଦ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଖର ରାମଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହି, ଭୃକୁଟି କୁଞ୍ଚିତ କରି, ଚାରିପାଖ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ନିକଟରେ ଏକ ବଡ଼ ଶାଳ ଗଛ ଚିହ୍ନିଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଖୋଜୁଥିବା ଖର, ଦୁଃସାହସ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଅପାର, ଗଛଟିକୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଉପଟିଦେଲେ, ଓ ଦନ୍ଦନାୟମାନ ଧ୍ୱନିରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଏହାକୁ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, "ତୁମେ ମୃତ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ଶୂରବୀର ରାମ, ଖରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଉଥିବା ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣକୁ କାଟିଦେଲେ, ଏବଂ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧ ସହିତ ଖରଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଶରୀର ଘାମେ ଭିଜିଗଲା, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ହେଇଯିବା ସହିତ, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଖରଙ୍କୁ ହଜାର ଶରରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ କରିଦେଲେ। ଏହି ଶରମାଳା ମଧ୍ୟରୁ ଫେନିଲ ରକ୍ତ ଝରିବାକୁ ଲାଗିଲା, ଯେପରି ଗିରିଶ୍ରେଙ୍ଗରୁ ଝରଣା ଝରିଯାଏ। ରାମଙ୍କ ଶରରେ ଆହତ ହୋଇ, ଖର ଅସହାୟ ହେଇପଡ଼ିଲେ; ରକ୍ତ ଗନ୍ଧରେ ମଦମାତ୍ତ ହୋଇ, ସେ ପୁଣି ଏକଥର ତୀବ୍ର ଗତିରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଛି। ଏହି ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଏବଂ କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତ ଖର ଅସ୍ତ୍ର ତିଆରି କରି ଆସୁଥିବା ବେଳେ, ଚତୁର ଓ ଚଞ୍ଚଳ ରାମ ଦୁଇ-ତିନି ପଦ ପଛକୁ ହଟିଲେ। ଏବେ ରାମ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଏକ ଶର ନେଇଲେ, ଯେଉଁଠି ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା, ଏହି ଶର ଦ୍ୱାରା ଖରଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏହି ଶର ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମଘବାନ୍ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ତାଙ୍କ ବଣ୍ଡରେ ଲଗାଇ ଖରଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶର, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ସହିତ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ଖରଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଲାଗିଲା, ସେ ବଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ବେଳେ। ଶରର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଖର ଭୂମିରେ ଲୁଟିଗଲେ, ଯେପରି ଅନ୍ଧକକୁ ଶ୍ୱେତବନରେ ରୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ କରାଯାଇଥିଲା। ଖର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ବଜ୍ରପାତରେ ବୃତ୍ର ଯେପରି ହତ, କିମ୍ବା ଫେନରେ ନାମୁଚି, କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରରେ ବଳ ହତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଦେବଦୁନିଆ ମାରିଲେ ଓ ଚମ୍ପା ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ମହାସଂରାମରେ ଖର ଏବଂ ଦୂଷଣ ନେତୃତ୍ୱରେ ଚାଳିଥିବା ଚଉଦ ପ୍ରମାଣ ରାକ୍ଷସ, ଯେଉଁମାନେ ମାୟାବୀ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ନିହତ ହେଲେ। "ଅହୋ! ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିଏଯିଏ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ! କେତେ ଶକ୍ତି, କେତେ ଧୃଢତା! ସେ ଯେପରି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।" ଏହିପରି କହି, ଦେବତାମାନେ ଆସିଥିବା ପଥେ ପୁନି ଚାଲିଗଲେ। ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ରାଜର୍ଷି ଏବଂ ମହାମୁନିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସହିତ କହିଲେ: "ଏହି କାମ ପାଇଁ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଶରଭଙ୍ଗ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଥିଲେ; ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ତୁମକୁ ଏହି ଭୂମିକୁ ଆଣିଥିଲେ।" "ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସଂହାର ପାଇଁ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ସଫଳ କରିଛ।" ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଏବେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ, ଏଠି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ରାମ ଅଭୟ ହେଲେ। ପରେ, ପାହାଡ଼ ଦୁର୍ଗରୁ ବାହାରି, ବିଜୟୀ ଓ ମହାମୁନିମାନେ ସମ୍ମାନିତ ରାମ ଆନନ୍ଦରେ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଶତ୍ରୁନାଶକ ଏବଂ ମୁନିମାନେ ଦୟାକର୍ତ୍ତା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଵୈଦେହୀ ସୀତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ସ୍ନେହରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ ହୋଇଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଆନନ୍ଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଏହାପରେ, ରାମ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ ହେବାରେ ମହାମୁନିମାନେ ଆନନ୍ଦ ଭରିତ ହୋଇ ସମ୍ମାନ କଲେ, ତାହା ଦେଖି ସୀତା ପୁନି ଖୁସିରେ ମୁହଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ଏଉଁପରି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଶୁଣ, ମହାନ୍ତି ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକତ୍ରିସ ଶର୍ଗାର ଆରମ୍ଭ। ଏହି ସମୟରେ, ଜନସ୍ଥାନରୁ ଏକମ୍ପନ ଦୃତ ଗତିରେ ଲଙ୍କାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ଜନସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଛନ୍ତି, ଖର ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି; କିପରି ଯାଉଛି, ମୁଁ ମାତ୍ର ପଳାଇ ଆସିଛି।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହେଇ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ଏକମ୍ପନଙ୍କୁ କହିଲେ, "କିଏ ମୋର ଭୟଙ୍କର ଜନସ୍ଥାନକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ କରିଲା? କିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅଟଳ କରିପାରିବ?" "ମୋତେ କ୍ଷତି କରି ଇନ୍ଦ୍ର, କୁବେର, ଯମ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ସମୟକୁ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇପାରିବି; ଅଗ୍ନିକୁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରିବି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ଏକତ୍ର କରିପାରିବି।" "ମୋର ଶକ୍ତିରେ, ପବନର ଗତିକୁ ଅପରାଜିତ କରିପାରିବି; କ୍ରୋଧରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ଦଗ୍ଧ କରିପାରିବି।" ଏପରି ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଥିବାବେଳେ, ଏକମ୍ପନ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡି, ରାବଣଙ୍କୁ ନିରାପତ୍ତି ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ରାବଣ, ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ନିରାପତ୍ତି ଦେଲେ; ଏହି ନିଶ୍ଚିନ୍ତତା ପାଇ ଏକମ୍ପନ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କହିଲେ: "ଏଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରହୁଛନ୍ତି, ଯୁବା, ସିଂହ-ଭୁଜା, ରାମ, ମହାବଳୀ, ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ। ସାମ୍ବଳ ଚର୍ମ, ମହାନ୍ୟ, ଯଶସ୍ବୀ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅତୁଳ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖର ଓ ଦୂଷଣ ଜନସ୍ଥାନରେ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି।" ଏକମ୍ପନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାବଣ ବଡ଼ ସର୍ପର ନିର୍ଗତି ଭଳି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଚାଲିଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ଏହି ରାମ କି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ସହିତ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ଏକମ୍ପନ, ସତ୍ୟ କଥା କହ।