ଖରା, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସାଧାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ହତ୍ୟା କରିଥିବାରେ ଆତ୍ମସ୍ତୁତି କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କରି କହିଲେ— “ହେ ରାମ, ଏହି କାମ ପ୍ରଶଂସାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ନିଜକୁ କିପରି ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ? ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରକୃତ ପ୍ରବଳ ଓ ଶୂରବୀର, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଉପରେ ବଡ଼ ଗର୍ବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କଦାପି ଆତ୍ମସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଶାସନହୀନ ଓ ସାଧାରଣ, ସେମାନେ ମାତ୍ର ନିର୍ଥକ ଗର୍ବ କରନ୍ତି, ତୁମେ ଯେମିତି ଏଠାରେ ଗର୍ବ କରୁଛ। କେଉଁ ଶୂରବୀର ତାଙ୍କର କୁଳ ଘୋଷଣା କରି ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ ନିଜେ ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବ, ସେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁଛି ଓ କେହି ପଚାରି ନଥିବାବେଳେ? ତୁମର ଏହି ଆତ୍ମସ୍ତୁତି ତୁମର ଛୋଟପଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଦେଲା—ଯେପରି ମାନିକ୍ୟ ମାତ୍ର ପୋଲି ହୋଇଛି କିମ୍ବା କୁଶ ଘାସକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଗରମ କରାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ତ ଏଠି ମୋତେ ଦେଖୁନାହାଁ, ମୋର ହାତରେ ଗଦା ନେଇ ମୁଁ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି। ଏହି ଗଦା ନେଇ ମୁଁ ତୁମର ପ୍ରାଣ ନେବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥ, ଯେପରି ଯମ ତାଙ୍କର ପାଶ ନେଇ ତିନି ଲୋକକୁ ନଶ୍ଚିନ୍ନ କରିପାରନ୍ତି। ମୁଁ ଆଉ ବହୁତ କଥା କହିପାରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଉଛି, ବିଳମ୍ବ ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାଧା ଦେବ। ଚୌଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ତୁମେ ହତ୍ୟା କରିଛ, ଆଜି ତୁମ ନଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଶୋକ ମୁଁ ଦୂର କରିଦେବି।” ଏମିତି ଭାବେ ଖରା ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ରାମଙ୍କୁ କହି, ସେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗଦାଟିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ତିବ୍ର ଜ୍ୱାଳାମୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରାମଙ୍କୁ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଖରାଙ୍କ ହାତରୁ ଛୁଟିଥିବା ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଗଦା ଗଛ ଓ ଜଡ଼ିକୁ ଛାର କରି ରାମଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଇଯାଉଥିଲା। ରାମ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଶ ପରି ଅଗ୍ନିମୟ ଗଦାକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ତୀରମାଳା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ଏହାକୁ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ। ଗଦାଟି ତୀରରେ ଭିଦ୍ଧ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଏପରି ଲାଗିଲା ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସର୍ପ ଭୂମିରେ ଚାପିଯାଏ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ତିରିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ, ତୀର ଦ୍ୱାରା ଗଦାକୁ ଭଙ୍ଗ କରି, ହସି କ୍ରୋଧମୟ ଶବ୍ଦରେ ଖରାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ଏହି ହେଉଛି ତୁମ ଶକ୍ତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଚୟ; ମୋ ଠାରୁ ଦୁର୍ବଳ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅବ୍ୟର୍ଥ କୁହୁଛ। ତୁମର ଗଦା ମୋର ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି—ଏହି ତୁମର ମିଥ୍ୟା ଗର୍ବକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲା। ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା କହିଥିଲ, ‘ମୁଁ ମୃତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଶୋକ ଦୂର କରିଦେବି’, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା। ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ନିଚ ଚିତ୍ତ, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ ରାକ୍ଷସର ପ୍ରାଣ ନେବି, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ଅମୃତ ନେଇଯାଏ। ଆଜି ମୋର ତୀରରେ ତୁମର କଣ୍ଠ ଛିନ୍ଦି ଯିବାବେଳେ, ପୃଥିବୀ ତୁମର ଫେନିଳ ରକ୍ତ ପିଉଥିବ। ଧୂଳିରେ ଢାକିଯିବା, ତୁମର ହାତ ନିର୍ବଳ ହୋଇଯିବ, ଏବଂ ତୁମେ ଭୂମିକୁ ବଳିବେ, ଯେପରି କଠିନ ଲାଭ୍ୟ ଜନାନୀକୁ ଅଙ୍ଗଲାଗି ଶୟନ କରାଯାଏ। ରାକ୍ଷସ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ନିଦ୍ରାରେ ଲିନ୍ନ ହେବ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରାପ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ନିରାପଦ ହେବ। ମୋର ତୀରରେ ତୁମେ ଜନସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବା ପରେ, ଋଷିମାନେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ସ୍ବେଚ୍ଛାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଚାଲିବେ। ଆଜି ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଂଶୁମୟ ହୋଇ, ନିଜ ଜନଙ୍କୁ ହରାଇ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବେ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଖରା, ତୁମର ପତ୍ନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖର ଆସ୍ବାଦ ନେଇ ଅନାଥ ହେଉଥିବେ। ତୁମ ଦୁଷ୍ଟତା ଓ କ୍ରୂରତା ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ଦେଉଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ତୁମେ ନିତ୍ୟ ବିପଦ୍ର ଶୂଳ ହୋଇଛ।" ଏମିତି ରାଘବ କ୍ରୋଧରେ କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ଖରା ମଧ୍ୟ ତିବ୍ର କ୍ରୋଧରେ କଠୋର କଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଭିମାନୀ ଓ ଭୟହୀନ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଯାହା କୁହିବା ଉଚିତ ଓ ଅନୁଚିତ, ତାହାର ଭେଦ କରୁନାହଁ, କାରଣ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁର ବଳୟରେ ପଡ଼ିଛ। ଯେଉଁମାନେ କାଳର ପାଶରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ମନ ହରାଇ ଦେଉଛନ୍ତି, କଣ କରିବା ଉଚିତ ଓ ନୁହେଁ, ତାହା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି, ଖରା କ୍ରୋଧରେ ଭୃକୁଟି ଚମକାଇ ଚାରିପାଖ ଯୁଦ୍ଧ ସାମଗ୍ରୀ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ ଏକ ବଡ଼ ଶାଳ ଗଛ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦୁଇହାତରେ ଗଛଟିକୁ ଉପଟି ଉଠାଇଲେ, ତୀବ୍ର ରୋଷରେ ଠୋଡ଼ କଟି, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଚିତ୍କାର କରି ରାମଙ୍କୁ ଉପରେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ— “ତୁମେ ମୃତ!” ରାମ, ତାଙ୍କୁ ଧାଇଯାଉଥିବା ତୀରମାଳାକୁ କାଟି ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଖରାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ଏବେ ରାମ କ୍ରୋଧରେ ଘାମେ ଭିଜି, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁରେ ଖରାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ହଜାର ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ସେ ତୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଝାରି ଝାରି ଫେନିଳ ରକ୍ତ ଝରିଲା, ଯେପରି ପାହାଡ଼ର ଝରଣା ଝରେ। ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଅତିବ୍ରତ ଶକ୍ତି ହୋଇ ଖରା ଅଶକ୍ତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ରକ୍ତର ଗନ୍ଧରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ପୁଣି ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଏହି ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧୀ ଖରା ଆଉ ଏକଥର ଅସ୍ତ୍ର ତିଆରି କରି ରାମଙ୍କୁ ଧାଇଯାଉଥିଲେ, ରାମ ଚପଳତାରେ ଦୁଇ-ତିନି ପଦ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ। ତାପରେ ରାମ ଏକ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ତୀର ଧରିଲେ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦଣ୍ଡ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଏହି ତୀର ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ର (ମଘବାନ) ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୀରକୁ ଧନୁରେ ଯୋଜନ କରି ଖରାଙ୍କୁ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ତୀରଟି ରାମଙ୍କ ହାତରୁ ଗର୍ଜନ ସହିତ ଛୁଟି ଖରାଙ୍କ ଛାତିରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏଭଳି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ରାମ ଓ ଖରାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଚଳିଲା, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ମହାସଂଗ୍ରାମ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା।