ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଏବଂ ଖର ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ତାଙ୍କର ଧୃଢ଼ ଶବ୍ଦରେ ଖରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାତିର ଆତ୍ମା, ଏହି ସଂସାରରେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ମିଳେ, ଯେପରି ଜହ୍ନରେ ବିଷ ମିଶିଲେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଖାଇବା ପରେ ଦେଖାଯାଏ। ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ଜଗତକୁ ଅନର୍ଥ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ପାଇଁ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏଠାରେ ଆସିଛି। ଆଜି, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ମୋର ବାଣମାନେ ସର୍ପ ମାନେ ମାଟି ଗହ୍ବରରୁ ବାହାରିଯିବା ପରି, ତୁମେ ଶରୀରକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରିଦେବ। ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଧର୍ମାତ୍ମାମାନେକୁ ମାରିଥିଲ, ଆଜି ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ତୁମେ ବି ତୁମର ସେନା ସହିତ ପଥ ଗ୍ରହଣ କରିବ। ଆଜି, ତୁମେ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହେବାକୁ ଦେଖି, ଏହି ମହାମୁନିମାନେ ତୁମର ପତନ ଦେଖିବେ; ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ମାରିଥିଲ, ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଅଛନ୍ତି, ତୁମେ ତ ନରକକୁ ଯିବ। ଚେଷ୍ଟା କର, ତୁମ ଶକ୍ତି ଦେଖା, ହେ ବଂଶର ଅପମାନ! ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ମୁଣ୍ଡକୁ ତାଳ ଫଳ ପରି ସହଜରେ ଚିହ୍ନିଦେବି।” ରାମଙ୍କ ଏହି କଥାରେ, ଖରଙ୍କ ଆଖି ରାଗରେ ଲାଲ ହେଲା, ସେ ହସିଲା ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲା, “ହେ ଦଶରଥପୁତ୍ର, ସାଧାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ମାରି, ତୁମେ ନିଜେ ଗର୍ବ କରୁଛ? ଏହା କୌଣସି ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ କାମ ନୁହେଁ। ସତ୍ୟ ସାହସୀ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବ କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ, ଅନିୟମିତ ମନ୍ୟୁଷ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତିର ଅପମାନ, ତୁମ ପରି ଅର୍ଥହୀନ ଗର୍ବ କଥା କହନ୍ତି। କିଏ ସଂଘାର ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ବଂଶ ଘୋଷଣା କରି, ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ? ବିଶେଷକରି ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟରେ ଥିବାବେଳେ ଏହିପରି କଥା କହିବା ଅପରିପକ୍ୱତା। ତୁମ ଏହି ଅହଂକାର ତୁମ ଛୋଟପଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଦେଲା, ଯେପରି ସୁନା ଚାମ ଲଗାଯାଇଥିବା ଅନ୍ୟ ଧାତୁ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପିଡ଼ିତ କୁଶ ଘାସ। ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖୁନାହ, ମୋ ହାତରେ ଗଦା ନେଇ, ମୁଁ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅଡ଼ିଗ ଅଛି। ମୋ ଗଦା ନେଇ, ମୁଁ ତୁମେଂକୁ ଯମର ଦଣ୍ଡ ପରି ମାରିପାରିବି, ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ସଂହାର କରିପାରିବି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଧିକ କଥା କହିପାରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଉଛି, ଏବଂ ବିଳମ୍ବ ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାଧା ଦେବ। ଚୌଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସମାନେ ତୁମେ ମାରିଛ, ଆଜି ତୁମ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଶୋକ ଦୂର କରିଦେବି।” ଏପରି ରାଗରେ ଖର ତାଙ୍କର ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗଦାକୁ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା। ଖରଙ୍କ ହାତରୁ ଛୁଟିଥିବା ସେଇ ଗଦା ରାମଙ୍କ ଦିଗରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ରାସ୍ତାରେ ଥିବା ଗଛ ଏବଂ ଝାଡ଼ିମାନେକୁ ରାଖରେ ପରିଣତ କରିଦେଲା। ରାମ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଗଦାକୁ ଦୃତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ଏହାକୁ ଟୁକୁଡ଼ା ଟୁକୁଡ଼ା କରିଦେଲେ। ଗଦାଟି ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା, ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ସର୍ପ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ଏଠାରେ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତିରିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାଘବ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ, ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଗଦାକୁ ଭଙ୍ଗ କରି, ହସି ଦେଖାଇ ଖରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ଏହି ହେଉଛି ତୁମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି, ଏଠାରେ ଦେଖାଗଲା। ତୁମେ ମୋ ଠାରୁ ଦୁର୍ବଳ, ତଥାପି ଅବାରମ୍ବର ଗର୍ଜନ କରୁଛ। ତୁମ ଗଦା ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି, ତୁମ ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ତୁମେ ଯାହା କହିଲ, ମୁଁ ମୃତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଶୋକ ଦୂର କରିଦେବି, ଏହା ମିଥ୍ୟା। ମୁଁ ତୁମେଂକୁ, ଏକ ନିଚ, ଦୁର୍ମନ୍ଥିତ, ଭ୍ରମକାରୀ ରାକ୍ଷସକୁ, ଗରୁଡ଼ ଯେପରି ଅମୃତ ନେଇଯାଏ, ସେପରି ମୁଁ ତୁମର ପ୍ରାଣ ନେଇଯିବି। ଆଜି ମୋର ବାଣରେ ତୁମ ଗଳା ଛିନ୍ନ ହେବା ସମୟରେ, ଭୂମି ତୁମ ରକ୍ତ ପିଇବ। ଧୂଳିରେ ଢାକା, ତୁମ ହାତ ବିଶ୍ରାମ କରିବ, ତୁମେ ଭୂମିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୁଏବ, ଯେପରି ଦୁର୍ଲଭା ନାରୀକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରାଯାଏ। ହେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଅପବିତ୍ରକାରୀ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏହି ଭୂମିରେ ଶୟନ କରିବ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଶରଣାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିରାପଦ ହେବ। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଜନସ୍ଥାନରେ ମୋ ବାଣରେ ନିହତ ହେବ, ମୁନିମାନେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ସବୁଠାରେ ଚାଲିପାରିବେ। ଆଜି ରାକ୍ଷସୀମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଅଶ୍ରୁ ନେଇ, ସ୍ନେହ ହରାଇ, ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭାଗିଯିବେ। ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମେଂକୁ ଭଲ ପରିବାରର ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏବେ ଶୋକ ଅନୁଭବ କରିବେ। ହେ କ୍ରୂର, ନିଚ ଆତ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ବେଦନା, ତୁମ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ମୁନିମାନେ ଭୟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରିଥିବାବେଳେ ସନ୍ଦେହ ରଖନ୍ତି।” ଏପରି ଅରଣ୍ୟରେ ରାଘବ କଥା କହିଥିବା ବେଳେ, ଖର ରାଗରେ ତୀବ୍ର ଧ୍ୱନିରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତୁମେ ଏତେ ଅହଂକାରୀ ଏବଂ ଭୟହୀନ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୟ ଅଛି ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ କଥା କହୁଛ। ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁର ପାଶରେ ଆସିଛ, ତୁମେ ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣିନାହ। ସମୟର ପାଶରେ ବନ୍ଧା ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ହରାଇଦିଅନ୍ତି, କଣ କରିବା ଉଚିତ କଣ ନୁହେଁ, ବୁଝିପାରନ୍ତିନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି, ଖର ଭୃକୁଟି ଚମକାଇ ଚାରିପାଖ ଯୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଖିଲେ। ସେ ଏକ ବଡ଼ ଶାଳ ଗଛ ଦେଖି, ଦୁଇ ହାତରେ ଉପ୍ରେ ଉଠାଇ, ରାଗରେ ଠୋଡ଼ ଚବାଇ, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ସହ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ, “ତୁମେ ମୃତ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ଏହି ଦୃଢ଼ ଖରଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ଦେଖି, ରାମ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଖରଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବା ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୟାରି ହେଲେ।