ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ମମ ଭାବରେ ବଧ କରିଛ; ଏମିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ତୁମେ କଣ ଫଳ ପାଇବ? ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମାଜରେ ଅପମାନିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଧର ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ମୂଳ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ଗଛ ପରି ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଅଶକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମର କର୍ତ୍ତା ନିଜ କର୍ମର ଭୟଙ୍କର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଏ, ଯେପରି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଗଛ ଫୁଲ ଫଳେ। ଏହି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଏହି ଲୋକରେ ଶୀଘ୍ର ମିଳେ, ଯେପରି ବିଷ ମିଶା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ଏମିତି ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଭୟାନକ ପାପ କରୁଥିବା ତୁମ ପରି ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏଠାରେ ଆସିଛି, ନିଶାଚର। ଆଜି ମୋର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଖଚିତ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ତୁମେ ଉପରେ ପଡ଼ି, ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧିବା; ଏହି ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଭୂଇଁ ମାଉସ ଭେଦି, ଅଣ୍ଡାରୁ ନିସ୍କୃଷ୍ଟ ସାପ ପରି ତୁମେ ମାଟିରେ ପଡ଼ିବ। ଯେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମାମାନେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ତୁମେ ନିଗଳିଥିଲ, ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁର ପଥେ ଯିବ। ଆଜି, ଯେ ମହାର୍ଷିମାନେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବଲୋକରେ ରହି ତୁମେ ବାଣରେ ଶିକ୍ତ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖିବେ, ଏବଂ ତୁମେ ନରକକୁ ପତିତ ହେବ। ତୁମେ ଯେପରି ଚାହ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ କର; ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କାଟି ତାଳ ଫଳ ପରି ଭୂଇଁରେ ପକାଇଦେବି। ଏପରି ରାମଙ୍କ କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଖର ରାଗରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ କରି ହସିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଦଶରଥନନ୍ଦନ, ସାଧାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ତୁମେ ନିଜକୁ କେମିତି ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ? ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରକୃତ ପ୍ରବଳ ଏବଂ ବଳଶାଳୀ, ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଗର୍ବ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଅହଂକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ, ଅନୁଶାସନହୀନ ମଣିଷମାନେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅପମାନ, ତୁମେ ଯେପରି ବିନା ଅର୍ଥରେ ଚାଲିଯାଉଛ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅହଂକାର କରନ୍ତି। କେଉଁ ନାୟକ ନିଜ ଜନ୍ମ କୁଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ, ବିନା ପ୍ରସ୍ନରେ ନିଜ ପ୍ରଶଂସା କରିବ? ତୁମର ଏହି ଅହଂକାର ତୁମର ଅଳ୍ପତା କୁ ପ୍ରମାଣ କରୁଛି, ଯେପରି ସୁନା ମାଏ ଚାମ ଧାରିଥିବା କିମ୍ବା ଖୁସ ଗ୍ରାସ ଅଗ୍ନିରେ ତାପିଥିବା। ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖୁନାହ, ମୋର ହାତରେ ଗଦା ନେଇ, ପାହାଡ଼ ପରି ଅଡ଼ିଗ ଭାବେ ଏଠି ଦାଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି। ଏହି ଗଦା ନେଇ ମୁଁ ତୁମ ଜୀବନ ନେବାକୁ ସମର୍ଥ, ଯେପରି ଯମ ତାଙ୍କର ପାଶ ନେଇ ତିନି ଲୋକ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରନ୍ତି। ମୁଁ ଏଠି ଅଧିକ କହିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଉଛି, ବିଳମ୍ବ ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାଧା ଦେବ। ତୁମେ ୧୪,୦୦୦ ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରିଛ; ଆଜି ତୁମେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଶୋକ ମୁଁ ଦୂର କରିଦେବି।" ଏପରି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଖର ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଦାଟି ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଉଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା। ଖରଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତରୁ ଛୁଟିଥିବା ଏହି ଗଦା ରାମଙ୍କ ଦିଗରେ ଯିବା ସମୟରେ ରାସ୍ତାରେ ଥିବା ଗଛ ଓ ଝାଡ଼ିକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଲା। ରାମ, ଏହି ମହାନ ଗଦାଟି ମୃତ୍ୟୁପାଶ ପରି ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ବାଣରେ ଆକାଶରେ ଏହାକୁ ଖଣ୍ଡିତ କରି ଅନେକ ଟୁକୁଡ଼ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ। ଏହି ଗଦା, ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଭୂଇଁରେ ପଡ଼ିଲା, ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ସାପ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ତିରିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ, ନିଜ ବାଣରେ ଗଦା ଭଙ୍ଗ କରି, ହସିଲେ ଏବଂ ଖରଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଥା କହିଲେ—"ଏହି ଅଟଳ ରାକ୍ଷସ, ତୁମର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏଠି ପ୍ରକାଶ ପାଇଗଲା; ତୁମେ ମୋଠାରୁ ଦୁର୍ବଳ, ତଥାପି ଅବଞ୍ଛିତ ଭାବେ ଗର୍ଜନ କରୁଛ। ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ଏହି ଗଦା ଭୂଇଁରେ ପଡ଼ିଲା; ଏହା ସହିତ ତୁମ ଅହଂକାର ଧ୍ୱଂସ ହେଲା। ତୁମେ ଯାହା କହିଲ, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଶୋକ ଦୂର କରିବି, ସେଉଁଥିରେ ମଧ୍ୟ ତୁମର କଥା ମିଥ୍ୟା। ମୁଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ, ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି, ଧୂର୍ତ୍ତ ରାକ୍ଷସ ତୁମ ଜୀବନ ଗରୁଡ଼ ଅମୃତ ନେଇଯିବା ପରି ନେଇଯିବି। ଆଜି ମୋର ବାଣରେ ତୁମର ଗଳା ଛିନ୍ଦିଯିବା ସମୟରେ ମାଟି ତୁମ ରକ୍ତ ପିଉଥିବା ଦେଖିବ। ଧୂଳିରେ ଢାକା, ହାତ ଶିଥିଳ ହୋଇ, ତୁମେ ଭୂଇଁ ଉପରେ ପଡ଼ି ଏମିତି ଶୁଅ, ଯେପରି ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରେମିକାକୁ କେହି ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ। ଏ ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ ନିଦ୍ରାରେ ଲିନ ହେବା ପରେ, ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବ। ତୁମେ ଜନସ୍ଥାନରେ ମୋର ବାଣରେ ବଧ ହେଲେ, ମୁନିମାନେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟରେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଘୁରିବେ। ଆଜି ରାକ୍ଷସୀମାନେ, କାନ୍ଦି ଉଠି, କୁଟୁମ୍ବହୀନ ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଏଠାରୁ ପଳାଇଯିବେ। ତୁମେ ଯେଉଁ ଘରର ମୁଖ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆଜି ଦୁଃଖର ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଅନାଥ ହେବେ। ଦୁଷ୍ଟ, ଅଧମ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ଦୁଃଖ ହେଉଥିବା ତୁମ ପାଇଁ, ମୁନିମାନେ ଭୟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେବା ସମୟରେ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି।" ଏପରି ରାଘବ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଥିବାକୁ ଶୁଣି, ଖର ରାଗରେ କଠୋର କଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରୀ ଏବଂ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଭୟହୀନ; ଏହିପରି ଅନୁଚିତ ଓ ଚିତ୍ତକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା କଥା କହୁଛ, କାରଣ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁର ପାଶରେ ବନ୍ଧି ଯାଇଛ। କାଳର ପାଶରେ ବନ୍ଧିଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜ ମନ ହରାଇଦିଅନ୍ତି, କଣ କରିବା ଉଚିତ ଓ ଅନୁଚିତ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।" ଏପରି କହି, ଖର ଭୃକୁଟି ଚମ୍କାଇ, ପାଖରେ ଥିବା ବଡ଼ ଶାଳ ଗଛକୁ ଦେଖିଲେ।