ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡରେ ଏହି ଅତି ପୁନ୍ୟମୟ ଏବଂ ମହାଗ୍ରନ୍ଥର ଏକ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମୁନି ଵସିଷ୍ଠ ଯେତେବେଳେ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ, ତେବେ ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜେ ଖୁସିର ଆଲୋକମୟ ମୁହଁ ନେଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ମାତା, ପିତା ଦଶରଥ ଓ ପୁଜାରୀ ଵସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଏବଂ ଶୁଭ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ରାମ ସଜିଗୋଛି ଥିଲେ। ଦଶରଥ ଖୁସି ହୋଇ ନିଜ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ବୁକେ ଧରି ମୁଣ୍ଡଠାରେ ଘ୍ରାଣ କରି, ତାଙ୍କୁ କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ହସ୍ତେ ଭରସା କରିଦେଲେ। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ରାମ—ପଦ୍ମନୟନ—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ଏକ ସୁମଧୁର, ଧୂଳିହୀନ ପବନ ବହିବା ଆରମ୍ଭ କଲା। ଦେବମନ୍ଦିରର ଦ୍ୱନି ସହିତ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଶଙ୍ଖ ଓ ଡ଼଼ି ରବ କାନ୍ତିତ ହେଲା, ଏବଂ ମହାତ୍ମା ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଗରେ ଚାଲିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ରାମ ଶୂରବନ୍ଧନ ଶୂର୍ଯ୍ୟବନ୍ଧନ ଚୁଡ଼ା ପିନ୍ଧି, ଧନୁଷ ଧରି ଚାଲିଥିଲେ; ସାଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ। ଉଭୟ ଭାଇ ତୀର ଓ ଧନୁଷ ଧରି, ଦଶ ଦିଗକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ତିନିମୁଣ୍ଡି ସର୍ପ ଭଳି ଚାଲୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଆଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ତାଙ୍କ ମହାପିତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ଭଳି, ଅତି ରୂପବନ୍ତ ଏବଂ ଶ୍ରୀମୟ ଥିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଦୁଇ ଭାଇ, ଧନୁଷ ଧରି, ତୀର-କୋଟି ପିନ୍ଧି, କଟିରେ ତଳୱାର ଲଗାଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ ଯୁବକ, ରୂପମୟ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ, ଦୃଶ୍ୟକୁ ଅଧିକ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ। ସ୍ଥାଣୁ ଦେବତା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିର ପୁଅମାନେ ଭଳି, ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ; ଅର୍ଧ ଯୋଜନା ଯାତ୍ରା କରି, ସାରୟୂ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରକୁ ପହଁଚିଲେ। ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥାରେ କହିଲେ: "ପୁତ୍ର, ଜଳ ଗ୍ରହଣ କର, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହରାଇ ନଯାଉ।" "ମୋଠୁ ବଳ ଓ ଅତିବଳ ମନ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କର। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ତୁମେ ଅଳସ୍ୟ, ଜ୍ୱର, କିମ୍ବା ରୂପରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ମନେ ରଖିବେ ନାହିଁ।" "ଅପରାଧୀ ଭୂତମାନେ ତୁମେ ଶୁଇଥିବା ବେଳେ କିମ୍ବା ଅସାବଧାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଉପରେ ବିପଦ ଆଣିପାରିବେ ନାହିଁ; ତୁମେ ପୃଥିବୀରେ ବଳରେ ସମାନ ନାହିଁ।" "ତିନି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସମାନ ନାହିଁ, ବଳ ଓ ଅତିବଳ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ସମୟରେ।" "ଅପରାଧହୀନ ରାମ, ଭାଗ୍ୟ, ଦାନ, ବୁଦ୍ଧି, ଜ୍ଞାନ, ଉତ୍ତର-ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ତୁମେ ସମାନ ନାହିଁ।" "ଏହି ଦୁଇ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବା ପରେ, ତୁମେ ସମାନ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ; ବଳ ଓ ଅତିବଳ ଏହି ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମାତା।" "ଏହି ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ର ଶିଖିଲେ, ଭୂକ୍ଷା ଓ ତୃଷ୍ଣା ତୁମେ ଉପରେ ବିପଦ ଆଣିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ଏହି ଦୁଇ ଶାସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କର, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ନିମିତ୍ତ; ଏହି ଦୁଇ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖିଲେ, ପୃଥିବୀରେ ତୁମର ଖ୍ୟାତି ହେବ; ଏହି ଦୁଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶାସ୍ତ୍ର ମହାପିତାଙ୍କ ଝିଅମାନେ।" "କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଅନୁସୂତ, ଏହି ଦୁଇ ଶାସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ତୁମେ ଏକା ଯୋଗ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଗୁଣ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଏହି ଉପରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "ଏହି ଦୁଇ ଶାସ୍ତ୍ର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଛି, ଏହା ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ।" ତାପରେ, ଶୁଭ ଏବଂ ଖୁସି ମୁହଁ ରାମ ଜଳ ଛୁଇଲେ। ଏହି ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଶତରେ ରଶ୍ମି ଥିବା ଶୂର୍ଯ୍ୟ ଶରଦ ଋତୁର ଭଳି ଚମକୁଥିଲା; ଦାୟିତ୍ୱ କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭରସା କରି, ତିନିଜଣ ଏହି ରାତି ସାରୟୂ ତୀରରେ ଅତି ଖୁସିରେ ବିତାଇଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ପୁଅ ଅନୁଚିତ ଘାସର ଶୟନରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସେମାନେ ମମତାର ସେବା ଲାଭ କରୁଥିଲେ; ଏହି ରାତି ଖୁସି ଭଳି ଚମକୁଥିଲା। ଏବେ ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏହି ସତ୍ତର ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାତି ପାର୍ ହେବା ପରେ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ପତ୍ରର ଶୟନରେ ଦେଖି କହିଲେ: "କୌଶଳ୍ୟାନନ୍ଦନ ରାମ, ଏହି ଶୁଭ ଉଷା ଆସୁଛି; ଉଠ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୈନ୍ଦିନ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ହେବ।" ମୁନିଙ୍କ ଉଦାର କଥା ଶୁଣି, ଦୁଇ ଯୁବ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସ୍ନାନ କରି, ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାର୍ଥନା ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ସକାଳ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁଇ ଭାଇ ଖୁସି ହୋଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୁବ ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ଦେବନଦୀ, ତ୍ରିଧାର ଝରଣା, ସାରୟୂର ଶୁଭ ସଙ୍ଗମ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମା ଋଷିମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ଦୁଇ ରଘୁପୁତ୍ର ଖୁସି ହୋଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଏହି ଆଶ୍ରମ କାହାର? କେ ଏଠାରେ ବସୁଛନ୍ତି, ମହାମୁନି? ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କାରଣ ଆମର ଜିଜ୍ଞାସା ବହୁତ।" ତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହସି କହିଲେ: "ରାମ, ଏହି ପୁରାତନ ଆଶ୍ରମ କାହାର ଥିଲା, ଶୁଣ।" "ବିଦ୍ୱାନମାନେ କାହାକୁ କାମ ଦେବତା କୁହନ୍ତି, ସେ ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦେଖିଥିଲେ, ଶିବ ନିର୍ଯ୍ୟାମାନ ଏବଂ ନିୟମିତ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ।" "ପରେ, ଦେବତାର ନବ ବିବାହିତ ଦମ୍ପତି ମାରୁତସମୂହ ସହ ଯାଉଥିଲେ, ତେବେ କାମ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ନେଇ ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।" "ରଘୁବଂଶୀ, ତାପରେ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦଣ୍ଡିତ କଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଶରୀର ସମସ୍ତ ଅଂଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।" "ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ନଶ୍ଟ ହୋଇ, ଶିବଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଦେହହୀନ କରାଯାଇଲା।" "ତାହାପରେ, ରାଘବ, ସେ ଅନଙ୍ଗ—ଦେହହୀନ—ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠି ଅଙ୍ଗବିଷୟ ନାମରେ ପବିତ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ହେଲା।