ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାମ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପାରାକ୍ରମ ଦେଖାଇଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ଗୋଟିଏ ବାଣରେ ଖରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଘାତ କଲେ, ଦୁଇଟି ବାଣରେ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ବାହୁକୁ ଆଘାତ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ତିନିଟି ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର ବାଣରେ ତାଙ୍କର ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ରକ୍ତରଂଜିତ ହୋଇଗଲା। ପରେ ଏକ ବାଣରେ ଖରଙ୍କ ରଥର ଯୋକ୍ କାଟିଦେଲେ, ଚାରିଟି ବାଣରେ ରଥର ଚିହ୍ନିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଆଘାତ ପାଇଲେ, ଏବଂ ଛଅଟି ବାଣରେ ଖରଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ତିନିଟି ବାଣରେ ରଥର ତିନିଟି ଦଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଦୁଇଟି ବାଣରେ ଅକ୍ଷକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଏବଂ ବାରଟିଏ ବାଣରେ ଖରଙ୍କ ଧନୁଷ ଓ ତାରକୁ କାଟିଦେଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଦଣ୍ଡ ସଦୃଶ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାମୟ ବାଣରେ ଧନୁଷକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଓ ହସୁଥିବା ରାଘବ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାସରେ ତ୍ରୟୋଦଶମ ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଖରଙ୍କୁ ପିର୍ସ କଲେ। ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ରଥ ଧ୍ୱଂସ ହେଲା, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥଚାଳକ ନିହତ ହେଲେ—ଏହି ସବୁ ଦେଖି ଖର ତଳେ ଅବତରଣ କରି, ହାତରେ ଗଦା ନେଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଏ ସମୟରେ ଦେବତା ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆକାଶରେ ଉଡୁଥିବା ରଥରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କରି ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ପରେ, ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଉନତିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ରାମ, ଖରଙ୍କୁ ଚାରିଦିଗରେ ହସ୍ତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଭରିଥିବା ବଡ଼ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଦେଖି, ପ୍ରଥମେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ, ପରେ କ୍ରୋଧରେ କଥା କହିଲେ, “ତୁମେ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଘୃଣିତ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ। ତୁମେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଭୟ, କ୍ରୂର ଓ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବା ଚରିତ୍ର। ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ତିନି ଲୋକର ଏକ ଅଧିପତି ମଧ୍ୟ ଟିକି ପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଜଗତ୍ବିରୋଧୀ କାମ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ରୁତ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ ମରିଯାଏ। ଲୋଭ କିମ୍ବା କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଯିଏ ପାପ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ ଅନନ୍ଦରେ ଦେଖିଥାଏ, ଯେପରିକି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ସର୍ପଧାରୀଙ୍କ ଅନ୍ତ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଏ। ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀମାନେ ନିହତ କରିଛ, ଏହାର କ’ଣ ଫଳ ମିଳିବ, ରାକ୍ଷସ? ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଶକ୍ତି ରଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଶୁଷ୍କ ମୂଳ ଦଳର ଗଛ ପରି। ନିଶ୍ଚିତ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳ ଦେଖିବାକୁ ହିଁ ପଡ଼ିବ, ତାଳ ଫୁଲ ମଉସମରେ ଫୁଟିଥିବା ପରି। ଅତି ଶୀଘ୍ର ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳ ମିଳିଯାଏ, ଯେପରିକି ବିଷ ମିଶିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଦେଖିଯାଏ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ତୁମ ପ୍ରାଣ ନେବା ପାଇଁ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ। ଆଜି ମୋ ବାଣମାନେ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ତୁମେ ଉପରେ ସର୍ପ ପରି ଆକ୍ରମଣ କରିବେ। ଯେମାନେ ତୁମେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଭକ୍ଷଣ କରିଛ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ—ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁମର ସେନା ମଧ୍ୟ ଯିବ। ଏହି ମହାର୍ଷିମାନେ ଆଜି ଦେଖିବେ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମାରିଥିଲ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ତୁମେ ନରକକୁ ବିଳିନ ହେବ। ଚେଷ୍ଟା କର, ଯେପରି ଚାହ ଆଘାତ କର, ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ତାଳ ଫଳ ପରି ସହଜରେ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେବି।” ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଖର କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ ହସିହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତୁମେ ଦଶରଥପୁତ୍ର, ସାଧାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ମାରି ନିଜେକୁ ଗୌରବ କରୁଛ, ଏହା କୌଣସି ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜେକୁ ମହାବଳୀ ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାପି ଗର୍ବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏପରି ଅନୁଶାସନ ନଥିବା, ସାଧାରଣ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଅନର୍ଥକ ଗର୍ବ କରନ୍ତି, ଯେପରିକି ତୁମେ କରୁଛ। କିଏ ନିଜ ଲିନ୍ଗ ପ୍ରଶଂସା କରି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗର୍ବ କରେ, ବିଶେଷକରି ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା ସମୟରେ? ତୁମର ଏହି ଗର୍ବ ତୁମର ଅସାରତା ପ୍ରମାଣ କଲା—ଏକ ପ୍ଲେଟିଂ ହୋଇଥିବା ସୁନା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଥିବା କୁଶ ଘାସ ପରି। ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖୁନାହାଁ, ମୁଁ ଏଠି ଅଚଳ ପାହାଡ଼ ପରି ଗଦା ନେଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ମୋ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରାଣ ନେବାକୁ ସମର୍ଥ, ଯେପରିକି ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ପାଶ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି। ଏବେ ଅଧିକ କିଛି କହିବି ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଉଛି, ଦେଢି ହେଲେ ଯୁଦ୍ଧ ଅବରୁଦ୍ଧ ହେବ। ତୁମେ ଚୌଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ମାରିଛ, ଆଜି ତୁମେ ନିହତ ହେଲେ ସେମାନଙ୍କର ଶୋକ ମିଟିଯିବ।” ଏପରି କ୍ରୋଧରେ ଖର ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଦାକୁ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେଉଁଟି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଜ୍ଵାଲାମୟ ଥିଲା। ଏହି ଗଦା ତାଳ ଗଛ ଓ ଝାଡ଼ିକୁ ଛାଇଁ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଗତି କରୁଥିଲା, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁର ପାଶ ଅପରାହ୍ଣ ସମୟରେ ଆସେ। ରାମ ତାହାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ତୀରବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ଏହି ଗଦାକୁ ଅନେକ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ। ଏହି ଗଦା, ବାଣରେ ଭିଦ୍ରା ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରିକି ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ସର୍ପ ଭୂମିରେ ଚଳାପଡ଼େ। ଏହା ପରେ, ରାମାୟଣର ତିରିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ, ତାଙ୍କର ବାଣରେ ଗଦାଟିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଇ, ହସି ଏହି ତୀବ୍ର କଥା କହିଲେ, “ଏହି ହେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ତୁମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା; ତୁମେ ମୋଠାରୁ ଦୁର୍ବଳ, ତଥାପି ଅନର୍ଥକ ଗର୍ଜନ କରୁଛ। ଏହି ଗଦା, ବାଣରେ ଭିଦ୍ରା ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି—ତୁମର ଅହଂକାର ଧ୍ୱଂସ ହେଲା। ଯେଉଁ କଥା ତୁମେ କହିଥିଲ, ମୃତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଶୋକ ମିଟାଇବା ପାଇଁ, ତାହା ମିଥ୍ୟା ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା।” ଏଭଳି ରାମ ଓ ଖରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଶବ୍ଦ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମ ଅବିରତ ଚାଲିରହିଲା।