ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ ଶରରେ ଭିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଅନେକ ଆଘାତ ଲାଗିଥିଲା, ତେବେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ରାମ ଧୂଁ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲେ। ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ନାଶକ ରାମ ଏବେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ ନେଇ, ତାହାର ତାଣ୍ଡା ଦେଇ, ଖରାଙ୍କ ଶେଷ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଗଭୀର ରଣକ ଶବ୍ଦ କରିଲେ। ସେ ବୃହତ୍ ବୈଷ୍ଣବ ଧନୁ, ଯାହା ଏକ ବଡ଼ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ନେଇ ଖରାଙ୍କ ଦିଗରେ ଆଗକୁ ବଢିଲେ। କ୍ରୋଧିତ ରାମ ଏବେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର, ସୁନା ତୀର ଓ ଉତ୍କଟ ବନ୍ଧନୀ ଦେଇ, ଖରାଙ୍କ ରଥର ଧ୍ୱଜକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଲେ। ଏହି ଶୋଭାମୟ ସୁନା ଧ୍ୱଜ ଅନେକ ଅଂଶରେ ଭାଙ୍ଗି ଭମିକୁ ପଡିଗଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅସ୍ତମାନ ହୁଏ। ଏହି ଦେଖି ଖରା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଚାରିଟି ଶର ଦେଇ ରାମଙ୍କ ଅଙ୍ଗକୁ ଭିଦ୍ଧ କଲେ, ଅତି ନିକଟରୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆଘାତ କଲେ, ଯେପରି ହାତୀ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତିତ ହୁଏ। ଖରାଙ୍କ ଧନୁରୁ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ଅନେକ ଶରରେ ରାମ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲେ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଏବେ ରାମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର, ତାଙ୍କ ଧନୁ ଉଠାଇ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଛଟି ଶର ତାଣିଲେ। ଏକ ଶର ଦେଇ ଖରାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ, ଦୁଇଟି ଦେଇ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ବାହୁକୁ, ତିନିଟି ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଶର ଦେଇ ତାଙ୍କ ଛାତିକୁ ଆଘାତ କଲେ। ଏକ ଶରରେ ରଥର ଯୋକ୍ ଭାଙ୍ଗିଲେ, ଚାରିଟି ଶର ଦେଇ ଦ୍ୱିବର୍ଣ୍ଣ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଆଘାତିତ ହେଲେ, ଛଅଟି ଶରରେ ଖରାଙ୍କ ରଥଚାଳକର ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦେଲେ। ତିନିଟି ଶର ଦେଇ ତିନିଟି ରଥଖୁଟି ଭାଙ୍ଗିଲେ, ଦୁଇଟି ଦେଇ ଆକ୍ସଲ ଭାଙ୍ଗିଲେ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ଶରରେ ଖରାଙ୍କ ଧନୁ ଓ ତାଣ୍ଡାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ଏକ ଶର, ହାଡ଼ ଦେଇ ଚମକିଥିବା ବିଜୁଳି ପରି, ଦେଇ ରାଘବ ହସିଥିବା ଭାବରେ ଖରାଙ୍କୁ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶରରେ ଭିଦ୍ଧ କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇଲେ। ଏବେ ଖରାଙ୍କ ଧନୁ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ରଥ ନଷ୍ଟ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଚାଳକ ମୃତ, ତେଣୁ ଖରା ମୁଁହେଁ ଏକ ଗଦା ନେଇ ଭମିକୁ ଲାଘିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଦେବତା ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆକାଶର ରଥରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କ ଶୌର୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଏବେ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଶସ୍ତ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଉନତିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଖରାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଏକ ଗଦା ନେଇ ରଥ ହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦଣ୍ଡାକ ଅରଣ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଆଁ। ରାମ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଭାବରେ, ପରେ କ୍ରୁର ଶବ୍ଦରେ ଖରାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ତୁମେ ଏହି ଦଣ୍ଡାକ ଅରଣ୍ୟରେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥର ଭିଡ଼ ଦେଇ ଏକ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏହାକୁ ଘୃଣା କରେ। ତୁମେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଭୟଦାୟକ, କ୍ରୂର ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ; ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ କେହି ତିନି ଲୋକର ନାୟକ ଭଲି ଟିକିପାରିବେନି। ଯିଏ ଜଗତ ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ସାପ ଦେଖିଲେ ମରିଯାଏ। ଲୋଭ କିମ୍ବା ଅଭିଲାଷାରେ ଅପରାଧ କରୁଥିବା ଅଜ୍ଞ, ତାଙ୍କ ଶେଷ ଦିନ ଆସିପାରିବାରେ ଖୁସି ପାନ୍ତି, ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚର୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଦୁଃଖ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ପାଏ। ଦଣ୍ଡାକ ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ତପସ୍ୱୀମାନେ କୁ ହତ୍ୟା କରିଛ; ଏହି ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କୁ ମାରି ତୁମେ କଣ ଫଳ ପାଇବ? ଯିଏ କ୍ରୂର ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରିଜାତ ରହିପାରିବେନି, ଯେପରି ମୂଳ ଶୁଷ୍କ ଗଛ। ନିଶ୍ଚୟ, ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମର ଫଳ ଦୁଃଖଦ ଭାବରେ ଆସିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ଗଛ ତାର ସମୟରେ ଫୁଲ ଫୁଟାଏ। ଶୀଘ୍ର ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ମର ଫଳ ଏହି ଜଗତରେ ମିଳିଯାଏ, ଯେପରି ବିଷ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଏ। ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ମ କରୁଥିବା, ଜଗତର ହାନି ଚାହୁଁଥିବା, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ନେବା ପାଇଁ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଆଜି ମୋ ଶରମାନେ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ତୁମେ ତୀର ଦେଇ ଭିଦ୍ଧ ହେବା, ଯେପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୋକା ଫୁଟିଯାଏ। ଦଣ୍ଡାକ ଅରଣ୍ୟରେ ଯିଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ କୁ ତୁମେ ଭକ୍ଷିଛ, ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହିତ ତୁମର ସେନାକୁ ନେଇ ଚାଲିଯିବ। ଆଜି ମହାର୍ଷିମାନେ ଦେଖିବେ ରାମଙ୍କ ଶରରେ ତୁମେ ପଡ଼ିଯିବା, ଯେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ମାରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏବେ ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଅଛନ୍ତି, ତୁମେ ନରକକୁ ଯିବା। ଚେଷ୍ଟା କର, ଆପଣ ଚାହୁଁଥିବା ଭାବରେ ଆଘାତ କର, ତୁମର ବଂଶର ଅପମାନ; ଆଜି ମୁଁ ସହଜରେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦେବି, ଯେପରି ତାଳ ଫଳ ପଡ଼ିଯାଏ।" ଏପରି ରାମଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି ଖରା, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯଦିଓ ଭିତରେ ରେଜରେ ଭରିଥିଲେ— "ସାଧାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ମରିଗଲେ, ଦଶରଥ ପୁତ୍ର, ତୁମେ କିପରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଗର୍ବ କରୁଛ? ଯିଏ ପ୍ରକୃତ ଶୌର୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ସେମାନେ କେବେ ଗର୍ବ କରି ଚିତ୍କର କରନ୍ତିନି, ଯଦିଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଉପରେ ଅତି ଗର୍ବିତ। କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ, ଅନିୟମିତ ଲୋକମାନେ, ଯୁଦ୍ଧର ବଂଶର ଅପମାନ, ଅର୍ଥହୀନ ଭାବରେ ଗର୍ବ କରନ୍ତି, ଯେପରି ତୁମେ କରୁଛ, ରାମ। କେଉଁ ନାୟକ ତାଙ୍କ ବଂଶ ଘୋଷଣା କରି ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବ, ବିଶେଷ କରି ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପରେ ଏବଂ ଅନୁରୋଧ ନହେଲେ? ତୁମର ଏହି ଗର୍ବ ତୁମର କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଦେଖାଇଲା, ଯେପରି ଗୋଲାପ ଗୋଲାପ ହେଉଛି କିନ୍ତୁ ଏକ ରେଖା ଉପରେ, କିମ୍ବା କୁଶ ଗ୍ରାସ ଅଗ୍ନିରେ ତାପିଥିବା। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଦେଖୁନାହିଁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଗଦା ନେଇ ଅଟୁଟ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାକ ପାହାଡ଼ ପରି ଦଢ଼ିଆଁ। ମୋ ଗଦା ନେଇ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମର ଜୀବନ ନେବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥ, ଯେପରି ଯମ ତାଙ୍କ ଫାସ ନେଇ ତିନି ଲୋକକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବେ। ମୁଁ ଅଧିକ କିଛି କହିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଚଡ଼ା କରିବିନି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମାନ ହେଉଛି, ବିଳମ୍ବ ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାଧା ଦେବ। ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସମାନେ ତୁମେ ମାରିଛ; ଆଜି ତୁମର ନାଶ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ଶୁଖାଇଦେବି।