ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତୀବ୍ର ତୀରବାଣରେ, ତିନିଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡ ଗିରିଗଲା। ରକ୍ତ ଓ ଧୂଆଁ ଝରିବା ଲାଗିଲା, ରାମଙ୍କ ତୀରର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ସେ ରାକ୍ଷସ ତୃସିରା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ଛାଡ଼ି ଖରଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଳାଇଗଲେ। ସେମାନେ ଅତି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ବାଘ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତାପିତ ହରିଣ ସଦୃଶ, ପଛେ ଦେଖିଲେ ଖର ରାଗରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇଲେ ଏବଂ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି ରାହୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧାଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠାଇଶତମ ସର୍ଗ। ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୂଷଣ ଓ ତୃସିରାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଖର ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଦେଖି ଭୟକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଏକା ରାମ ଦୂଷଣ, ତୃସିରା ଓ ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ସେନାକୁ ସଂହାର କରିଦେଲେ। ନିଜ ସେନା ପ୍ରାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯିବାରେ ଖର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଯେପରି ନମୁଚି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ, ସେପରି ଖର ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଖର ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଟାଣି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ରାଗୀ ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପ ଦଂଶନ କରେ। ସେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ତାର ବାରମ୍ବାର ନାଡ଼ି, ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ଶସ୍ତ୍ରକୁଶଳତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି, ରଥ ଚଳାଇ ତୀର ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏହି ମହାରଥୀ ତୀର ବର୍ଷାରେ ଚାରିଦିଗ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଆବୃତ ହୋଇଗଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ନେଲେ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କରେ, ତେଣୁ ରାମ ଅପରିହାର୍ୟ ତୀର ବର୍ଷା କରି, ଆକାଶକୁ ବର୍ଷା ମେଘରେ ଆବୃତ କରିଦେଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁଇପକ୍ଷର ତୀର ଆକାଶକୁ ଏମିତି ଭରିଦେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ରହିଲାନାହିଁ। ତୀରର ମାନ୍ଦାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆଛାଦିତ ହୋଇପଡ଼ିଲା, ଦୁଇ ଯୋଦ୍ଧା ଏକାଉପରେ ଏକା ହିଂସ୍ର ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଏବେ ଖର ନାଳିକା, ନରାଚ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିକର୍ଣ୍ଣି ତୀର ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି ହାତୀକୁ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରାଯାଏ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖିଲେ ଏହି ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଧନୁଷ ଉଠାଇ ଦାଣ୍ଡାୟମାନ, ଚାରିପାଖରେ ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ଯେପରି ପାଶ ଧରି ଦାଣ୍ଡାଏ। ଏହାପରେ ଖର ରାମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଓ ଶୌର୍ୟଶାଳୀ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ କ୍ଲାନ୍ତ ବୋଧ କଲେ। ଏପରିସ୍ଥିତିରେ ରାମ ଖରଙ୍କୁ ସିଂହ ସଦୃଶ ଧୃଢ଼ ଓ ସିଂହ ଚାଳରେ ଆଗେଇଯିବା ଦେଖି, କୌଣସି ଭୟ ଅନୁଭବ କଲେନାହିଁ, ଯେପରି ସିଂହ ଛୋଟ ପଶୁକୁ ଭୟ କରେନାହିଁ। ତାପରେ ଖର ତାଙ୍କର ରଥ ରବି ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି ରାମଙ୍କ ଦିଗରେ ଆସିଲେ, ଯେପରି ପତଙ୍ଗ ଅଗ୍ନିକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ। ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଖର ନିଜ ଚତୁର୍ୟ ଦେଖାଇ ରାମଙ୍କ ଧନୁଷ ଓ ତୀରକୁ ଗ୍ରିପ ସହିତ କାଟିଦେଲେ। ଏହାପରେ ରାମ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ସଦୃଶ ସାତଟି ତୀର ନେଇ, ରାଗରେ ଖରଙ୍କ ଦେହର ମର୍ମସ୍ଥଳରେ ଆଘାତ କଲେ। ଏହିପରି ରାମକୁ ଖର ଏକ ହଜାର ତୀର ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଘୋଷ କଲେ। ତାପରେ ଖରଙ୍କ ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇ ରାମଙ୍କ ଦେହର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କବଚ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ଏବଂ ରାଗାବେଶରେ ରାମ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଧୂଆଁ ବିନା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ନେଇ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ତାହାକୁ ଚଢ଼ାଇଲେ, ତାହାର ତାର ଗଭୀର ଧ୍ୱନି କଲା। ସେ ମହାମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବୈଷ୍ଣବ ଧନୁଷ ନେଇ ଖରଙ୍କ ଦିଗରେ ଆଗେଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ରାଗାବେଶରେ ସୁନା ରଙ୍ଗର ତୀର ଦ୍ୱାରା ଖରଙ୍କ ଝଣ୍ଡାକୁ କାଟିଦେଲେ। ସେ ଲୋହିତ ପତାକା ଅନେକ ଅଂଶରେ କଟିଗଲା ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା, ଯେପରି ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଖର ରାଗରେ ରାମଙ୍କ ଅଙ୍ଗକୁ ଚାରିଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ, ହୃଦୟକୁ ସଠିକ ଭାବରେ ଆଘାତ କଲେ, ଯେପରି ହାତୀକୁ ବେଣ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରାଯାଏ। ରାମ ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ରକ୍ତରେ ତିଆରି ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧରୀ ରାମ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ନେଇ ଛଅଟି ଉତ୍ତମ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ। ଏକ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଖରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ, ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ହାତ, ଓ ତିନିଟି ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର ତୀର ଦ୍ୱାରା ଛାତିକୁ ଆଘାତ କଲେ। ଏହିପରି ଏକ ତୀର ଦ୍ୱାରା ରଥର ଯୋକ୍ ଛେଦ କଲେ, ଚାରିଟି ଦ୍ୱାରା ହସ୍ତିନା ଘୋଡ଼ାକୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ଛଅଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା ଖରଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ତିନିଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା ରଥର ତିନିଟି ଦଣ୍ଡ କୁଣ୍ଡି କାଟିଦେଲେ, ଦୁଇଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷ କୁଣ୍ଡି ଭଙ୍ଗ କଲେ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶମ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଖରଙ୍କ ଧନୁଷ ଓ ତାର ଭଙ୍ଗ କଲେ। ଏହିପରି ଏକ ବଜ୍ର ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଧନୁଷ କାଟି ଦେଖାଉଥିବା ରାଘବ ହସିଲେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ତ୍ରୟୋଦଶମ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ଖରଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ଏବେ ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗ, ରଥ ଧ୍ୱଂସ, ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ, ଖର ଭୂମିରେ ନମିଗଲେ, ହାତରେ ଗଦା ଧରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦାଣ୍ଡାଇଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଦେବତା ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆକାଶର ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ କରି ରାମଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଓ ଶୂରତାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଏଠାରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଉନତିଶତମ ସର୍ଗ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ, ଖରଙ୍କୁ ରଥ ହୀନ ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର ହାତରେ ଦେଖି, ପ୍ରଥମେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଏବଂ ପରେ କଠୋର ଭାଷାରେ କହିଲେ— “ତୁମେ ଏହି ବିଶାଳ ସେନାରେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଭରିଥିବା ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟ, କ୍ରୂର ଓ ଅପକର୍ମର କର୍ତ୍ତା। ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ତ ତିନି ଲୋକର ଏକ ଅଧିପତି ମଧ୍ୟ ଟିକିପାରିବ ନାହିଁ।