ଏହି ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାମ ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣର ବର୍ଷା କରି ପ୍ରମାଥୀଙ୍କୁ ଦଳନ କଲେ, ଏବଂ ତୀବ୍ର ବାଣରେ ଥୁଲାକ୍ଷର ଦୃଢ଼ ଚକ୍ଷୁକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ। ଘାତ ଖାଇ ଥୁଲାକ୍ଷ ଏମିତି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ତାହାର ଶାଖା ଛେଦିତ ହୋଇ ପଡ଼େ। ଏହି ସବୁ ଦେଖି ରାମ ରୋଷାବେଶରେ ଦୂଷଣଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ହଜାର ସେନାପତିଙ୍କୁ ମାତ୍ର କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସଂହାର କରିଦେଲେ। ସେମାନେ ସବୁ ଯମଲୋକକୁ ପ୍ରେଷିତ ହୋଇଗଲେ। ଦୂଷଣ ଓ ତାଙ୍କ ସେନାର ବିନାଶ ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ଖରା ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରବଳ ସେନାପତିମାନେଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ: “ଦୂଷଣ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସାଥୀ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ଏହି ମାତ୍ର ମାନବ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବଧ କର!” ଏହି ଆଦେଶ ପାଇଁ ଅପରାଜିତ କରବୀରାକ୍ଷ, କଠୋର ପରୁଷ, କାଳକାର୍ମୁକ, ହେମମାଳୀ, ମହାମାଳୀ, ସର୍ପାସ୍ୟ, ରୁଧିରାଶନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରବଳ ସେନାପତି ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଉତ୍ତମ ବାଣ ଝଡ଼ାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଧଳାଇ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଜ୍ଵାଳାମୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ହୀରା ଭୂଷିତ ବାଣରେ ଶେଷ ଥିବା ସେନାକୁ ବିନାଶ କରିଦେଲେ। ସେ ବାଣମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଙ୍ଖି ଲଗାଇ ଧୂଆଁ ଓ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଜ୍ଵାଳି, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛକୁ ବିଜୁଳି ଭଳି ଚେରି ଦେଉଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ରାମ ଏକ ଶତ ରାକ୍ଷସକୁ ଏକ ଶତ ବାଣରେ, ଏକ ହଜାରକୁ ଏକ ହଜାର ବାଣରେ ବଧ କରିଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କର କବଚ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଧନୁଷ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗା ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେମାନେ ଏମିତି ଭାବେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଭୂମି ତାରପରେ କୁଶ ଶୟନ ଭଳି ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଗଲା—କେହିଙ୍କର କେଶ ଖୋଲା, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଭିଜା। ସମସ୍ତ ଦିଗ ମୃତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭରି ଥିଲା, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ଭୟଙ୍କର ନରକ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ ମୂଳା ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଚୌଦ ହଜାର ଦୁଷ୍ଟକର୍ମୀ ରାକ୍ଷସମାନେ କେବଳ ପଦାତି ରାମଙ୍କ ହାତରେ ବଧ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ସେନା ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ ଖରା, ରାକ୍ଷସ ତ୍ରିଶିରା ଏବଂ ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲେ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରବଳ, ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ବଧ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସବୁ ଦେଖି, ଖରା ତାଙ୍କର ପ୍ରବଳ ସେନା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ ହେବାରେ, ରଥ ଉପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭଳି ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଯାଇଲେ। ଏଠାରେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ସତାଇଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଖରା ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସେନାପତି ତ୍ରିଶିରା, ଏକ ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସ, ଆଗକୁ ଆସି ଖରାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋତେ ଅବସର ଦିଅ, ଏହି ଅସାବଧାନତାରୁ ତୁମେ ଅପସାରଣ କର। ଦେଖ, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଳନ କରିବି। ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ମୋ ହାତରେ ଶସ୍ତ୍ର ନେଇଛି; ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଗ୍ୟ ଏହି ରାମଙ୍କୁ ବଧ କରିଦେବି। କିମ୍ବା ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହେବି, କିମ୍ବା ସେ ମୋ ପାଇଁ। ତୁମେ କିଛି ଖ୍ଷଣ ଯୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା ଦମନ କର, ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟା ହୁଅ। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବି, ତେବେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦରେ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଯିବ; କିମ୍ବା ଯଦି ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିପାରିବି, ତେବେ ତୁମେ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବ।" ଖରା, ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଇଚ୍ଛା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ: "ଯାଅ, ଯୁଦ୍ଧ କର।" ତ୍ରିଶିରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ ରାମଙ୍କୁ ବଳି ତିନି ଶିଖର ଗିରି ପରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେ ବଡ଼ ବଦଳ ମେଘ ଭଳି ବାଣର ଝରଣା ଛାଡ଼ି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ଉପରେ ଡମ୍ବ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରିଲେ। ତ୍ରିଶିରାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ରାମ ଧନୁଷ ଚଢ଼େଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ତିଆରି କଲେ। ଏହିପରି ଦୁଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା ରାମ ଓ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଓ ହାତୀର ମହାସଂଘର୍ଷ ପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତ୍ରିଶିରା ତିନିଟି ବାଣ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ଲଳାଟକୁ ଘାତ କଲେ। ଏହି ଆଘାତରେ ରାମ କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅପମାନିତ ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ: “ବାହ! ଏହି ରାକ୍ଷସର ଶକ୍ତି କେତେ! ତାଙ୍କ ବାଣ ମୋ ଲଳାଟକୁ ଫୁଲ ଭଳି ଛୁଇଁ ଘାତ କଲା। ଏବେ ମୋ ଧନୁଷର ତୀର ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।” ଏହିପରି କହି ରାମ କ୍ରୋଧରେ ସର୍ପ ଭଳି ଘାତକ ବାଣ ନେଇ, ଚୌଦ ଟି ବାଣରେ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ଛାତିକୁ ଘାତ କଲେ, ଚାରିଟି ବାଣରେ ତାଙ୍କ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ମାରିଦେଲେ। ପ୍ରବଳ ରାମ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଘୋଡ଼ାକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ାଇଦେଲେ, ଏବଂ ଆଠଟି ବାଣରେ ରଥଚାଳକକୁ ମାରି ରଥ ତଳକୁ ପଡ଼ାଇଦେଲେ। ତାପରେ ରାମ ଏକ ବାଣରେ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ଉଠାଇଥିବା ଧ୍ୱଜକୁ କାଟିଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ତ୍ରିଶିରା ଭଙ୍ଗ୍ରୁତ ରଥରୁ ଝାପ୍ଟିଲେ, ରାମ ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ବାଣ ଘାତ କରି ଅଚେତନ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ବାଣରେ ଛିଦ୍ର କରିଦେଲେ। ତିନିଟି ତୀବ୍ର ବାଣରେ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ; ସେ ଧୂଆଁ ଓ ରକ୍ତ ଝରି, ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅବଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଖରାଙ୍କ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ, ମାନେ ମୃଗମାନେ ସିଂହ ଦେଖି ଭୟରେ ଦୌଡ଼ିଯାଅନ୍ତି। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଖରା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚି ରାମଙ୍କ ଉପରେ ତୀବ୍ର ତ୍ରାସ ନେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି ରାହୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ଏଠାରେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠାଇଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଦୂଷଣ ଓ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଖରା ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରାକ୍ରମ ଦେଖି ଭୟାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି।