ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ ଦୂଷଣଙ୍କୁ ପଡିଥିବା ଏବଂ ନିହତ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, “ଶାଭାସ୍! ଶାଭାସ୍!” ବୋଲି ପୁକାରିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ମୃତ୍ୟୁର ଫାନ୍ଦରେ ବନ୍ଧାଯାଇଥିବା ପରି ତିନି ଜଣ ଦୂଷଣଙ୍କ ସେନାପତି—ମହାକପାଳ, ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ ଓ ପ୍ରମାଥୀ—ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ମହାକପାଳ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ବୃହତ୍ ଶୂଳ ଉଠାଇଲେ, ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ ପଟିଶ ଧରିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରମାଥୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପରଶୁ ନେଲେ। ସେମାନେ ଦୃତଗତିରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାଘବ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣମାଳାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ଅତିଥିମାନେ ଯେପରି ଆଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ସେପରି ରୋକିଲେ। ରାମ ମହାକପାଳଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ପ୍ରମାଥୀଙ୍କୁ ଅନେକ ବାଣରେ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅଂଶରେ ବାଣ ଭରିଦେଲେ। ଘାୟଲ ହୋଇ ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ ବଡ଼ ଗଛ ଭାଙ୍ଗି ପଡିଯିବା ପରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡିଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, କ୍ରୋଧିତ ରାମ ଦୂଷଣଙ୍କ ପଞ୍ଚହଜାର ଅନୁୟାୟୀଙ୍କୁ ସଂହାର କରିଦେଲେ। ସେଇ ପଞ୍ଚହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ନିହତ କରି, ସେମାନେ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲେ। ଦୂଷଣ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ନିହତ ହେବାର କଥା ଶୁଣି, ଖରା ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ସେନାପତିମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ, “ଦୂଷଣ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସାଥୀ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ବଡ଼ ସେନା ନେଇ, ଏହି ମାନବ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିଦିଅ। ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିହତ କର।" ଏହି ଆଦେଶ ପାଇଁ, ଅଜୟ କରବୀରାକ୍ଷ, କଠୋର ପରୁଷ, କାଳକାର୍ମୁକ, ହେମମାଳୀ, ମହାମାଳୀ, ସର୍ପାସ୍ୟ ଏବଂ ରୁଧିରାଶନ ଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ଶୂରବୀର ସେନାପତିମାନେ ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣ ବର୍ଷା କରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା ବାଣ—ସୁନା ଓ ହୀରା ରେ ଶୋଭିତ—ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ନିହତ କଲେ। ସେଇ ବାଣମାନେ ସୁନା ଓ ପାଖିର ପାଙ୍ଖି ଯୋଗୁଁ ଧୂଆଁ ଲାଗିଥିବା ଅଗ୍ନିର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ ଏବଂ ବଜ୍ରପାତର ପରି ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ପଡି, ବଡ଼ ଗଛ ଭାଙ୍ଗିବା ପରି ସେମାନେ ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡିଲେ। ରାମ ଏକ ଶତ ବାଣରେ ଏକ ଶତ ରାକ୍ଷସ, ଏକ ହଜାର ବାଣରେ ଏକ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ନିହତ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଅଭରଣ, ଅଳଙ୍କାର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଧନୁଷ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଏହି ରକ୍ତମାଖା ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୂମିରେ ଲୁହ ଲୁହାଇ ପଡିଥିଲେ। ପୃଥିବୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରକ୍ତ ଓ ଖୋପ ରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ମହା ଯଜ୍ଞରେ କୁଶ ଘାସ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଦୂଷଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନୁଚର ନିହତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ଅରଣ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ନରକ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଚୌଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର କର୍ମ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଏକମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ହାତରେ, ତାଙ୍କ ପଦେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ନିହତ ହୋଇଥିଲେ। ସମସ୍ତ ସେନାରୁ ଏବେ କେବଳ ଖରା—ମହାବଳୀ ରଥୀ, ରାକ୍ଷସ ତ୍ରିଶିରା, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଇଥିଲେ। ବାକି ସମସ୍ତ ଶୂରବୀର, ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୃଢ଼ ଯୋଦ୍ଧା, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ହାତରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଦେଖି, ଖରା ତାଙ୍କ ବଡ଼ ରଥ ଉପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବଜ୍ର ଉଠାଇ ଆସନ୍ତି, ସେପରି ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲେ। ଏବେ ମହାମୂଳ୍ୟବାନ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ସତାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଖରା ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆଗ୍ରସର ହେଉଥିବା ବେଳେ, ସେନାପତି ତ୍ରିଶିରା ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଆସି କହିଲେ, “ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ, ମୁଁ ଅତି ଶୂରବୀର। ତୁମେ ଏହି ଅତି ଉତ୍ସାହ ରଖନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ କରିଦେବି। ଏହା ମୋ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା। ମୁଁ ଶସ୍ତ୍ର ଧରିଛି, ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଯୋଗ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ଭୋଗ କରିବା ରାମଙ୍କୁ ମାରିଦେବି। ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ କିମ୍ବା ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା; ତୁମେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ଦୃଷ୍ଟା ହୋ। ଯଦି ରାମ ନିହତ ହେବେ, ତୁମେ ଆନନ୍ଦରେ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଯିବ; କିମ୍ବା ଯଦି ମୁଁ ମରିଯାଏ, ତୁମେ ପୁଣି ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯିବ।" ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶାରେ ଏହି ଉପଦେଶରେ ଖରା ରଜି ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ଯାଅ, ଯୁଦ୍ଧ କର।” ତ୍ରିଶିରା ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରଥ ଉପରେ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗୁ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ପାହାଡ଼ର ତିନି ଶିଖର ପରି ଦୃତଗତିରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେ ମେଘର ପରି ଅନେକ ବାଣ ବର୍ଷା କଲେ, ଯାହାର ଶବ୍ଦ ଭିଜା ଢୋଲ ମାଡ଼ିବା ପରି ଶୋର କରୁଥିଲା। ତ୍ରିଶିରା ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାମ ଧନୁଷ୍ୟ ତଣି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ନେଇ ତାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ଏପରି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା ରାମ ଓ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଓ ହାତୀର ଯୁଦ୍ଧ ପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏପରି ସମୟରେ, ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ତିନିଟି ବାଣ ରାମଙ୍କ ଲଳାଟରେ ବେଧିଲେ। ଏହାରେ ରାମ କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅପମାନିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ହା, କେତେ ଶକ୍ତି ଏହି ଶୂର ବୀର ରାକ୍ଷସଙ୍କ! ତାଙ୍କ ବାଣରେ ମୋ ଲଳାଟ ଫୁଟିଗଲା, ମାନେ ମାନେ ଫୁଲ ଲାଗିଥିବା ପରି। ଏବେ ମୋର ଧନୁଷ୍ୟରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଏହି ବାଣମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର।" ଏହା କହି ରାମ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ସର୍ପ ପରି ବିଷାକ୍ତ ବାଣ ଉଠାଇଲେ। ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଚୌଦ ଟି ବାଣ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ଛାତିରେ ବେଧିଲେ, ଚାରିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସୁନା ଲଗା ଆଉ ଚାରିଟି ବାଣ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ନିହତ କଲେ, ଏବଂ ଆଠଟି ବାଣରେ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ରଥ ତଳକୁ ଫେଲାଇଦେଲେ। ତାପରେ ରାମ ଏକ ବାଣରେ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ଉଠାଇଥିବା ଧ୍ୱଜକୁ କାଟିଦେଲେ। ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସ ଭଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥରୁ ଲାଫି ପଡିଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ରାମ ତୀବ୍ର ବାଣରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବେଧି, ସେମାନେ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ; ଏବଂ ଅପାର ଶକ୍ତି ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ, ରାମ ଆଉ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ବେଧିଦେଲେ।