ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ବୀର ରାମ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ୍ୟକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ଚାରିଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା ଦୂଷଣଙ୍କ ରଥର ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ। ତିନି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେଉଁଠି ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଏବଂ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର ତୀର ଦ୍ୱାରା ଦୂଷଣଙ୍କ ରଥଚାଳକର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ପୁନି ତିନି ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଛାତିକୁ ବେଧିଦେଲେ। ଧନୁଷ୍ୟ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଚାଳକ ବିହୀନ ହୋଇ, ଦୂଷଣ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଲୋହାର ଗଦା ଧରିଲେ, ଯାହା ପାହାଡ଼ ଶିଖର ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସୁନାର ବାଣ୍ଡ ଲଗାଇଥିଲା, ଏହା ଦେବସେନାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ବିଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଥିଲା। ଏହି ଗଦା ତୀକ୍ଷ୍ଣ କୀଳ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବିରେ ଲପ୍ତ ଥିଲା, ଏହାର ସ୍ପର୍ଶ ବଜ୍ର ଓ ବିଜୁଳି ସମାନ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା, ଏହା ଶତ୍ରୁ ସେନା ଦୁର୍ଗକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରୁଥିଲା। ସେହି ଗଦାକୁ ମହାନ ନାଗ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୂଷଣ ଧରି, ଏହି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟର ରାତିର ଚର ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଦୂଷଣ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ, ରାଘବ ଦୁଇଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାରିତ ଦୁଇଟି ବାହୁ କାଟିଦେଲେ। ବାହୁ ବିହୀନ ଦୂଷଣ ତାଙ୍କର ଲୋହା ଗଦା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଏହିପରି ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା ଦୂଷଣ, ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ବାହୁ କାଟିଯିବା ପରେ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଏକ ମହାଗଜ ତାଙ୍କର ଦନ୍ତ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ଭୂମିରେ ଲୁଟିଯାଏ। ଦୂଷଣ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ 'ଶାଭାଶ! ଶାଭାଶ!' ବୋଲି କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ମୃତ୍ୟୁର ଦୂତ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ପରି ତିନି ଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ନେତା ଏକଠି ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେମାନେ ଥିଲେ—ମହାକପାଳ, ସ୍ଥୂଲାକ୍ଷ, ଓ ପ୍ରମାଥୀ। ମହାକପାଳ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ବୃହତ୍ କୁଣ୍ଡା ଉଠାଇଲେ, ସ୍ଥୂଲାକ୍ଷ ଏକ ପଟିଶ ଧରିଲେ, ପ୍ରମାଥୀ ଏକ ଯୁଦ୍ଧ କୁଟାର ନେଲେ। ସେମାନେ ଧାଉଥିବା ଦେଖି, ରାଘବ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ଅତିଥି ହେଲେ ଅପ୍ରିୟ ଅତିଥିକୁ ଯେପରି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ସେପରି ରାମ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିହତ କଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ମହାକପାଳଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣ ବର୍ଷା କରି ପ୍ରମାଥୀଙ୍କୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲେ ଏବଂ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥୂଲାକ୍ଷଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଭରିଦେଲେ। ଆଘାତ ପାଇ, ସେ ବଡ଼ ଗଛ ଶାଖା ଛେଦିଯାଇ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, କ୍ରୁଧ୍ଧ ରାମ ଦୂଷଣଙ୍କ ପଞ୍ଚହଜାର ଅନୁଚରଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଦେଲେ। ଏହି ପଞ୍ଚହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ବଧ କରି, ସେମାନେ ଯମଲୋକକୁ ପ୍ରେରଣ କଲେ। ଦୂଷଣ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସାଥୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଖରା ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନାନାୟକମାନେଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ—'ଦୂଷଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ସହ ତାଙ୍କର ସାଥୀମାନେ ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଏହି ମାତ୍ର ମାନବ ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବଧ କର!' ଏହି ଆଦେଶରେ ଅଜୟ କରବୀରାକ୍ଷ, କଠୋର ପରୁଷ, କାଳକାର୍ମୁକ, ହେମମାଳୀ, ମହାମାଳୀ, ସର୍ପାସ୍ୟ, ରୁଧିରାଶନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୂରବୀର ସେନାପତିମାନେ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଉତ୍ତମ ବାଣ ବର୍ଷା କରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତାପରେ ରାମ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଦୀପ୍ତିଶାଳୀ, ସୁନା ଓ ହୀରା ମଣିରେ ଶୋଭିତ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କର ସୁନା ରଙ୍ଗ ଅଂଶ ଥିବା ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଧୂମ୍ରାଗ୍ନି ଲାଗିଥିବା ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ବଜ୍ରପାତ ହେବା ପରି ଆଘାତ କରୁଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଏକ ଶତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଏକ ଶତ ବାଣ ଦ୍ୱାରା, ଏକ ହଜାରକୁ ଏକ ହଜାର ବାଣ ଦ୍ୱାରା ରାମ ବଧ କଲେ। ସେମାନଙ୍କର କବଚ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା, ଧନୁଷ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ରକ୍ତରେ ଲପ୍ତ ହୋଇ ରାତିର ଚର ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ପୂରା ରକ୍ତ ଓ ଖୋଲ ପରି ମଣ୍ଡିତ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ବଡ଼ ବେଦୀରେ କୁଶ ଛାଡ଼ାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ସେ ବନ ମୃତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ନରକ ସମାନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ ମାଟି ହୋଇଥିଲା। ଏହିପରି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରୁଥିବା ଚୌଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଏକା ରାମ, ପଦାତି ଅବସ୍ଥାରେ, ବଧ କରିଦେଲେ। ସମଗ୍ର ସେନାରୁ କେବଳ ତିନିଜଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ—ଖରା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ, ରାକ୍ଷସ ତ୍ରିଶିରା, ଓ ଶତ୍ରୁସୂଦନ ରାମ। ବାକି ସମସ୍ତ ଶୂରବୀର, ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୃଢ଼ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଗଲେ। ଏବେ ଖରା ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ବଳ ବିନାଶ ହୋଇଯିବା ଦେଖି, ଏକ ମହାନ ରଥ ଉପରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଆସିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ର ଉଠାଇ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ସତାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଖରା ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆଗେଇଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସେନାପତି ତ୍ରିଶିରା ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି କହିଲେ—'ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ, ମୁଁ ବଡ଼ ଶୂରବୀର; ତୁମେ ଏହି ଅସାବଧାନତା ଛାଡ଼। ଦେଖ, ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଯିବେ।' 'ମୁଁ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଞ୍ଜା କରୁଛି, ଅସ୍ତ୍ର ଧରୁଛି—ମୁଁ ଏହି ରାମଙ୍କୁ ବଧ କରିଦେବି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁଯୋଗ୍ୟ।' 'ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେବି, କିମ୍ବା ସେ ମୋତେ; ତୁମେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ ଚେଷ୍ଟା ବିଳମ୍ବ କର, ଦେଖ।' 'ଯଦି ରାମ ବଧ ହେବେ, ତୁମେ ଆନନ୍ଦରେ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଯିବ; କିମ୍ବା ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ତୁମେ ରାମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କର।' ଖରା, ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆକାଂକ୍ଷାରେ, ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଅନୁମତି ଦେଲେ—'ଯାଅ, ଯୁଦ୍ଧ କର।' ତ୍ରିଶିରା ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥରେ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ତିନି ଶିଖର ଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଧାଉଥିଲେ।