ଦୁଷଣ, ନିଜ ଏକାଏକି ସେନାକୁ ବିନଶ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜାଧରୀ ଦୁଷଣ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାନବୀୟ ଯୋଧାମାନେ ନିକଟରେ ଆଞ୍ଜଳି ଦେଲେ। ସେ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର, ବିଶାଳ ଶୂଳ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର, ପାଥର ଓ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ। ସେମାନେ ଚାରିଦିଗରୁ ଅବିରତ ବାଣବର୍ଷା କରି ରାମଙ୍କୁ ଚାପି ଦେଲେ, ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଗଛ ଓ ପାଥର ବର୍ଷା ତାଙ୍କ ଉପରେ ବେଢ଼ିଲା। ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଘବ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସେଇ ବର୍ଷାକୁ ରୋକିଲେ; ଏହି ଆକ୍ରମଣକୁ ସହି ସେ ଏକ ଅନ୍ଧ ଶଂଖ ଦାନ୍ତା ମାନଙ୍କ ଭଳି ଅଡ଼ି ରହିଲେ। ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେଖି ରାମଙ୍କ ମନରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇ ତାଙ୍କର ତେଜ ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଗଲା। ରାମ ଚାରିଦିଗରୁ ସେନା ସହିତ ଦୁଷଣଙ୍କୁ ବାଣରେ ଢାକି ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦୁଷଣ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଭୟଙ୍କର ରୂପେ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ ରାମଙ୍କୁ ବାଣରେ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତେବେ, ରାମ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରେଜର ମୁଣ୍ଡିଆ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଦୁଷଣଙ୍କ ମହାଧନୁକୁ କାଟି ଦେଲେ, ଚାରିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଦୁଷଣଙ୍କ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ମାରି ଦେଲେ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ନିଃସ୍ତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରକାର ବାଣରେ ରଥଚାଳକର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ; ତିନିଟି ବାଣରେ ଦୁଷଣଙ୍କ ଛାତିକୁ ଭେଦିଲେ। ଧନୁ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ରଥଚାଳକ ହରାଇ ଦୁଷଣ ଏକ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଲୋହା କୁଟା ନେଲେ, ଯାହା ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଦିଖିଲା, ସୁନାର ମଣି ଲଗାଇ ଦିଆଯାଇଛି, ଦେବତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଅସ୍ତ୍ର। ଏହି କୁଟା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲୋହା କାଟି ଲଗାଯାଇଛି, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବିରେ ଲପ୍ତ, ମାର୍ଜାନା ଶକ୍ତି ବିଜୁଳି ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଭଳି; ଶତ୍ରୁ ଦୁର୍ଗକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବାରେ ସମର୍ଥ। ଦୁଷଣ ଏହି ବଡ଼ ନାଗ ଭଳି କୁଟା ନେଇ, ରାତିରେ ଚଳିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ନାୟକ ଭଳି ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ। ଦୁଷଣ ଆଗକୁ ଆସିଲା ବେଳେ, ରାଘବ ଦୁଇଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ହାତ ଗହଣା ସହିତ କାଟି ଦେଲେ। ହାତ ଓ କୁଟା ଖୁଣ୍ଡି ଯାଇ ଦୁଷଣ ବଡ଼ ଦେହିଆ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଭୂମିରେ ତାଳିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜା ଭଳି ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଦୁଇଟି ହାତ ଭଙ୍ଗି ଯିବା ପରେ, ଦୁଷଣ ତସ୍କ ଭଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ଉତ୍ତମ ହାତୀ ଭଳି ଭୂମିରେ ତାଳିଗଲେ। ଦୁଷଣ ଭୂମିରେ ମୃତ ହେବା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଜୀବ ରାମଙ୍କୁ 'ଶାବାଶ! ଶାବାଶ!' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ତିନି ଜଣ ଭୟଙ୍କର ସେନାପତି, ମୃତ୍ୟୁର ଫାସରେ ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଇଥିବା ଭଳି, ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ। ମହାକପାଳ, ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ, ଓ ପ୍ରମାଥୀ—ମହାକପାଳ ତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶୂଳ ଉଠାଇଲେ, ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ ଏକ ପଟ୍ଟିଶ ନେଲେ, ପ୍ରମାଥୀ ଏକ କୁଟା ନେଇ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାଘବ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସେମାନେ ଆଗକୁ ଆସୁଥିବାକୁ ରୋକିଲେ। ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ରାମ ଅସ୍ତ୍ର ଭଳି ଅତିଥିମାନେ ଭଳି ସମ୍ମାନ କରିଲେ; ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ମହାକପାଳଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦେଲେ। ଅନେକ ବାଣରେ ପ୍ରମାଥୀକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷଙ୍କ ଉତ୍ତଳ ଆଖିକୁ ଭରିଦେଲେ। ଆକ୍ରମଣରେ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ରାମ କ୍ରୋଧରେ ଦୁଷଣଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଅନୁୟାୟୀଙ୍କୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରି ରାମ ସେମାନେ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲେ। ଦୁଷଣ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଣି, ଖରା ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ସେନାପତିମାନେ ନିକଟରେ ଆଞ୍ଜଳି ଦେଲେ: "ଦୁଷଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କ ସହ ଅନୁୟାୟୀମାନେ ମଧ୍ୟ।" "ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଏହି ମାନବ ରାମଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କର; ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ!" ଅଜୟ କରବୀରାକ୍ଷ, ଦୁଷ୍ଟ ପରୁଷ, କାଳକାର୍ମୁକ, ହେମମାଳୀ, ମହାମାଳୀ, ସର୍ପାସ୍ୟ, ରୁଧିରାଶନ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଶୂରବୀର, ତାଙ୍କ ଦଳ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ବାଣ ଦେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତେବେ, ତେଜୋମୟ ରାମ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ସୁନା ଓ ହୀରା ଲଗା ଥିବା ବାଣରେ ସେନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ। ସୁନା ରେଖା ଲଗା ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଧୂଆଁର ଶିଖା ଭଳି ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଗଛ ଭଳି ତାଳିଗଲେ। ଏକ ଶତ ରାକ୍ଷସକୁ ଏକ ଶତ ବାଣରେ, ଏକ ହଜାରକୁ ଏକ ହଜାର ବାଣରେ ରାମ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଅଭରଣ ଓ ଗହଣା ଭଙ୍ଗିଗଲା, ଧନୁ ଭଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ରକ୍ତରେ ଲପ୍ତ ରାତି ଚଳା ଦାନବମାନେ ଭୂମିରେ ତାଳିଗଲେ। ପୃଥିବୀ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଳିଥିବା ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡର କୁଶ ଭଳି, ଖୋଲା କେଶ ଓ ରକ୍ତରେ ଲପ୍ତ। ଏହି ସମୟରେ ଅରଣ୍ୟ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଗଲା, ନରକ ଭଳି ଦିଖିଲା, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ ମାଳିଗଲା। ଚଦ୍ଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଏକା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ପଦେ ପଦେ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ। ସମସ୍ତ ସେନାରୁ ଖରା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ, ତ୍ରିଶିରା ରାକ୍ଷସ ଓ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାମ ମାତ୍ର ଅବଶେଷ ରହିଗଲେ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶୂରବୀର, ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାନବୀୟ, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସେନା ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଖରା ଏକ ବଡ଼ ରଥରେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଅଗ୍ରଗତି କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଉଠାଇଥିବା ଭଳି। ଏଠାରେ ମହାନ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ସପ୍ତବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଖରା ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା ବେଳେ, ତ୍ରିଶିରା ନାମକ ଦାନବୀୟ ସେନାପତି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି ଏହିପରି କହିଲେ: "ମୁଁ ଶୂରବୀର, ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧର ଅଧିକାର ଦିଅ, ତୁମେ ଏହି ଅତିସାହସ ଛାଡ଼; ଦେଖ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜାଧରୀ ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହେଉଛି।