ଦେବତା, ଋଷି, ଅମର, ରାକ୍ଷସ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର କିମ୍ବା ମହାନ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜାଣିନଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରମାନେ ଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଥିଲେ, ସେଗୁଡିକୁ କୃଶାଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ କୌଶିକଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର କନ୍ୟାମାନଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ବିଜୟ ପ୍ରଦାୟକ ଥିଲେ। ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ସୁନ୍ଦରୀ ଜୟା ଓ ସୁପ୍ରଭା ଏକ ଶତ ଉଜ୍ୱଳ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରର ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ଜୟା, ଦେବତାଙ୍କଠାରୁ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇ, ଅସୁର ସେନା ନାଶ ପାଇଁ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପଞ୍ଚାଶି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ସୁପ୍ରଭା ମଧ୍ୟ ସହସ୍ରଶତ୍ରୁ 'ନାଶକ' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଅଜୟ, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପଞ୍ଚାଶି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। କୁଶିକନ୍ଦନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାଣିଥିଲେ, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିବାରୁ ନୂତନ ଅସ୍ତ୍ର ତିଆରି କରିପାରିବେ। ଏହି ମହାତ୍ମା, ଧର୍ମବିଦ୍ ଓ ମହାନ ଆତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପାଇଁ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଭବିଷ୍ୟତର କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ। ଏଭଳି ଶକ୍ତି ଓ ତେଜରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଉଜ୍ୱଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ବିଷୟରେ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ନେଇ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଋଷିଙ୍କର ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ରଘୁବଂଶୀ ଦଶରଥ ରାଜା ମନରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯିବା ପାଇଁ ସ୍ଵୀକୃତି ଦେଲେ। ଏବେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ବାଇଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଵଶିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ପରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁରେ ନିଜେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ମାଆଁ, ବାପା ଦଶରଥ ଓ ପୂରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟରୁ ମଙ୍ଗଳମୟ କ୍ରିୟା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କରି ଦୁଇଭାଇ ପ୍ରସ୍ଥୁତ ହେଲେ। ଦଶରଥ ରାଜା ଆନନ୍ଦ ଭରିତ ହୃଦୟରେ ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ହସ୍ତକୁ ସମର୍ପଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, କମଳନୟନୀ ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, ତେବେ ମୃଦୁ, ଧୂଳିହୀନ ପବନ ବହିଲା। ଦେବମାନ୍ୟ ଡ଼ୋଲ ଓ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଏବଂ ମହାନ ଆତ୍ମା ବାହାରିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଗରେ ଚଲିଲେ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଯୋଧା ଶିରୋଭୂଷା ପିନ୍ଧି, ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି ଉଜ୍ୱଳ ରାମ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚଲିଲେ। ଦୁଇଜଣ ଭାଇ, କୋଧା ଓ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି, ଦଶ ଦିଗକୁ ଶୋଭିତ କରୁଥିଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ତିନି ମୁଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦୁଇ ନାଗ ପରି ଚଲିଥିଲେ। ଯୁବ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ନିର୍ମଳ ରୂପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଧନୁଷଧାରୀ, କବଚ ପିନ୍ଧି, କଟିରେ ତଳୱାର ଲଗାଇ ଦଶରଥ ପୁତ୍ରମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କଲେ। ଯୁବ, ଶୋଭାମୟ, ନିର୍ମଳ ଦୁଇଭାଇ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ। ସ୍ଥାଣୁ ଦେବ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିପୁତ୍ରମାନେ ଯେମିତି, ସେହିପରି ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ଅର୍ଧ ଯୋଜନା ପରିମାଣ ଦୂର ଯିବା ପରେ ସେମାନେ ସରୟୂ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଁପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୃଦୁ କଥାରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବେଳ ହାରିବା ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କର, ବାଳକ।” “ମୋ ଠାରୁ ବଳ ଓ ଅତିବଳ ନାମକ ମନ୍ତ୍ରମାଳା ଗ୍ରହଣ କର। ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ କେବେ କ୍ଲାନ୍ତି, ଜ୍ୱର କିମ୍ବା ରୂପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁଭବିବେ ନାହିଁ।” “ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ଅବଧାନ ହୀନତାରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମାମାନେ ତୁମକୁ ଅଧିକୃତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ପୃଥିବୀରେ ଆତ୍ମଶକ୍ତିରେ ତୁମ ସମ କେହି ନାହିଁ। ତିନୋଟି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ, ବଳ ଓ ଅତିବଳ ଜପ କଲେ, ରାଘବ, ତୁମ ସମ କେହି ନ ଥିବେ।” “ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ, ଦାନ, ବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରଜ୍ଞା, ଉତ୍ତର-ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଇ ଜ୍ଞାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବଳ ଓ ଅତିବଳ ଅନ୍ତର୍ଗତ କଲେ ତୁମ ସମ କେହି ହେବେ ନାହିଁ, ଏହି ଦୁଇ ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମାତୃକା। ରାଘବ, ବଳ ଓ ଅତିବଳ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ତୁମକୁ କ୍ଷୁଦା ଓ ତୃଷ୍ଣା କେବେ ବ୍ୟାପିବ ନାହିଁ।” “ଏହି ଦୁଇ ବିଦ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କର, ରଘୁବଂଶର ଶୋଭା, ଏହା ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ। ଏହି ବିଦ୍ୟା ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ପୃଥିବୀରେ ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି ଚାରିଦିଗକୁ ଛଡ଼ିବ; ଏହି ବିଦ୍ୟା ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କନ୍ୟା। ଏହା ପାଇଁ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଯୋଗ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଗୁଣ ତୁମରେ ଅଛି, ଏହି ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” “ଏହି ବିଦ୍ୟାମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ। ତେବେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁରେ ରାମ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।” ଏହି ସମୟରେ ସୌଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶରତ୍କାଳର ଭଳି ହଜାର ରେକାରେ ଉଜ୍ୱଳ ହେଲେ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ତିନିଜଣ ସରୟୂ କୂଳରେ ଏକ ରାତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ କାଟିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ମହାନ ପୁତ୍ର ଅନୁଚିତ ଘାସର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ପ୍ରେମଭରା କଥା ଦ୍ୱାରା ସେଇ ରାତି ମାନେ ଶୁଭ ଆନନ୍ଦର ଅନୁଭୂତି ଦେଲା। ଏବେ ଶୁଣ, ବାଲକାଣ୍ଡର ଏକୋଇଶିତମ ସର୍ଗ। ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପତ୍ରଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିବା କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ହେ କୌସଳ୍ୟାନନ୍ଦନ ରାମ, ଶୁଭ ସନ୍ତତି ଧାରଣ କରିଥିବା, ପ୍ରଭାତ ଆସୁଛି; ଉଠ, ପୁରୁଷଶାର୍ଥ, ଦୈନିକ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍।” ଋଷିଙ୍କ ଉଦାର କଥା ଶୁଣି, ଦୁଇ ଶୂରବୀର ପ୍ରିନ୍ସ ସ୍ନାନ କଲେ, ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେଲେ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାର୍ଥନା ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ସକାଳ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁଇ ଭାଇ ଆନନ୍ଦ ଭରିତ ହୃଦୟରେ ତପୋଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥୁତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁଇ ଭାଇ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବାବେଳେ ଦେବନଦୀ, ତିନି ଧାରା ଯୁକ୍ତ ଅପୂର୍ବ ସଙ୍ଗମ ସ୍ଥଳୀ ସରୟୂ ଦେଖିଲେ।