ଗୋମାନ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର କ୍ଷେମ ହେଉ। ରାଘବ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ରାତିରେ ଘୁମଣ୍ଟିବା ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଜୟ କରନ୍ତୁ—ଏହିପରି ମଙ୍ଗଳ କାମନା ସହ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ମିଶି ଏକାଉଁ ଦିଗରେ ଦେଖି ଏହିପରି କଥା କହିଲେ, ଯେ ପ୍ରଭୁ ଚକ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନ ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ଅସୁରମାନେଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ରାମ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ସଫଳ ଭାବେ ଦଳନ କରିବେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଏକାଉଁ ଦିଗରେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଚୌଦ ହଜାର ଦାନବ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ, ଏବଂ ଏକାଏକି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ; ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ହେବ? ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତିର ତେଜ ଦେଖି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୟକୁ ଗ୍ରସିଗଲେ। ଅକ୍ଷୟ କାର୍ଯ୍ୟର ରାମଙ୍କ ରୂପ ତୁଳନାହୀନ ହେଇଯିଲା; ଏହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧିତ ମହାରୂପ ସମାନ ଲାଗିଲା। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଚାରଣମାନେ ଏପରି କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ରୋଷର ଶବ୍ଦରେ ଏକ ଦାନବ ସେନା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯେଉଁମାନେ ଭୟାନକ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ହସ୍ତିଆସ୍ତ୍ର ଓ ଧ୍ୱଜ ନେଇଥିଲେ। ରାତିରେ ଘୁମଣ୍ଟିବା ଦାନବମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ ଯୁଦ୍ଧର ହୁଙ୍କାର ଦେଉଥିଲେ, ଏକାଉଁ ଦିଗକୁ ଆଗେଇଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ବିଳ୍କୁ ତଣି, ପୁନିପୁନି ତଣି, ହାଲି ଦେଉଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ରୋଷ ଓ ଢୋଲର ଶବ୍ଦ ଉପବନରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ତପ୍ତ ଶବ୍ଦରେ ଉପବନ ଭରିଯିଲା; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଦେଖି ଉପବନର ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ଘଟଣାସ୍ଥଳକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ପଛକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଦାନବମାନେ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ଏକ ଝରଣା ସମାନ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆଗେଇଯାଉଥିଲେ। ସେନା, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ, ସାଗର ସମାନ ଗଭୀର, ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୀଣ ରାମ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ଖରାଙ୍କ ସେନା ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ଭୟାନକ ବିଳ୍କୁ ତଣି, ତୀର ଉଠାଇଲେ। ସେ ଦାନବମାନେଙ୍କ ନାଶରେ କ୍ରୋଧ ଆହ୍ୱାନ କଲେ; ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖିବା ଅସମ୍ଭବ ହେଇଗଲା, ଯେପରି ଏକ ଯୁଗ ଶେଷର ଅଗ୍ନି। ରାମଙ୍କ ତେଜ ଦେଖି ଉପବନ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ; କ୍ରୋଧିତ ରାମଙ୍କ ରୂପ ସେତେବେଳେ ପିନାକଧାରୀ ଶିବଙ୍କ, ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ନାଶ କରିବା ଉଦ୍ଦିପ୍ତ ରୂପ ସମାନ ଲାଗିଲା। ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କ ବିଳ୍, ଭୂଷଣ, ରଥ ଓ କବଚ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଚମକୁଥିଲା; ମାଂସ ଭକ୍ଷକ ଦାନବ ଦଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସମୟରେ ଏକ କଳା ମେଘ ଦଳ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପ୍ରଶସ୍ତ ପ୍ଚ୍ଚିଶତମ ସର୍ଗ ପଠିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଏଉଁ ସମୟରେ ଖରା, ତାଙ୍କ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ସହ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଏକାଏକି, କ୍ରୋଧିତ, ବିଳ୍କୁ ହାତରେ ନେଇ, ଶତ୍ରୁନାଶୀ ରାମ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଖରା ଉଚ୍ଚ ରୋଷରେ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକକୁ ରାମଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚଲିବା ଆଦେଶ ଦେଲେ। ଖରାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରଥଚାଳକ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ବଳଶାଳୀ ଏକାଏକି ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରଥ ଆଣିଲେ। ଖରା ଆଗେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି, ରାତିରେ ଘୁମଣ୍ଟିବା ଦାନବମାନେ, ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରିଲେ। ରଥରେ ଦଣ୍ଡିଥିବା ଖରା ଦାନବମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲାଲ ପ୍ରଭା ମାର୍ସ ଗ୍ରହ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏପରି ଖରା ଏକ ହଜାର ତୀର ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅପରିମିତ; ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଡ଼ ରୋଷରେ ଉଚ୍ଚ ହୁଙ୍କାର କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ରାତିରେ ଘୁମଣ୍ଟିବା ଦାନବମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଅବିଜୟୀ, ଭୟାନକ ବିଳ୍କୁ ନେଇଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରର ମେଘ ବର୍ଷା କରିଲେ। ଦାନବମାନେ, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କୁ ଗଦା, ଲୋହ ଶୁଳ, ଶୁଳ, ତଳୱାର, କୁଟାର ଦେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେମାନେ ଆକାର ଓ ଶକ୍ତିରେ ବଡ଼, ମେଘ ଦଳ ସମାନ ଲାଗିଲେ, ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ା ନେଇ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦାନବମାନେ ପାହାଡ଼ ସମାନ ହାତୀ ନେଇ ଆଗେଇଯାଉଥିଲେ; ଦାନବ ଦଳ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ତୀର ବର୍ଷା କଲେ। ଏକାଏକି ରାମ ଭୟାନକ ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘେରିଥିଲେ, ଏକ ମହାପାହାଡ଼ ମେଘ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଘେରିଥିବା ପରି। ଯେପରି ମହାଦେବ ଉତ୍ସବ ଦିନରେ ଗଣମାନେ ସହ ଘେରାଯାନ୍ତି, ସେପରି ରାଘବ ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ଅସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଆସୁଥିବା ବେଳେ ରାମ ତୀର ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିହତ କଲେ, ଯେପରି ସାଗର ନଦୀ ଧାରାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭୟାନକ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଶରୀର ଘାୟଳ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ତିନି ଅଚଳ ରହିଲେ। ରାମଙ୍କ ଶରୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀରରେ ଛିଦ୍ର ହୋଇ ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ ହେଲା, ଏହା ଅଗ୍ନିରେ ଆଘାତିତ ପାହାଡ଼ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେତେବେଳେ ରାମ ସାନ୍ଧ୍ୟା ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଲାଗିଲେ; ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ମହାର୍ଷିମାନେ ନିରାଶ ହେଲେ। ଏକାଏକି ରାମ ଅନେକ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଘେରିଥିବା ଦେଖି, ବିଶାଳ କ୍ରୋଧରେ ବିଳ୍କୁ ଚକ୍ରାକାର ଭାବରେ ଉଠାଇଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଶତ ଶତ, ହଜାର ହଜାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅସହ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁର ଫାଦ ସମାନ। ସହଜରେ, ସୁନାର ଭୂଷଣ ଯୁକ୍ତ ପରି ତୀର ରାମ ଛାଡ଼ିଲେ; ଏହି ତୀର ଶତ୍ରୁ ସେନା ଉପରେ ଏକ ଖେଳ ସମାନ ଝରିଗଲା। ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଫାଦ ପରି, ସେମାନେ ଦାନବମାନେଙ୍କ ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ତୀର ଦାନବମାନେଙ୍କ ଶରୀର ଭିଦ୍ଧ କରି ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ ହେଲା। ସେମାନେ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ି ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଚମକୁଥିଲେ; ରାମଙ୍କ ବିଳ୍କୁ ଚକ୍ରରୁ ଅନେକ ତୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଅତି ଭୟାନକ ହୋଇ ଦାନବମାନେଙ୍କ ଜୀବନ ନେଇଯାଉଥିଲେ; ଏହି ତୀର ଦେଇ ରାମ ବିଳ୍, ଧ୍ୱଜ, ଢାଲ ଓ କବଚ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ ଶତ, ହଜାର ଭୂଷଣ ଯୁକ୍ତ ହାତ ଓ ହାତୀର ତଣ୍ଡ ସମାନ ଜଘା ଭଙ୍ଗ କଲେ।