ତିନି ଲୋକରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଘବ ଅର୍ଥାତ୍ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନ୍ୟାୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ବୋଲି ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି । ଏହିପରି ରାମଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବା ଦେଖି, ତୁମେ ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରୁହ; ଅନ୍ୟଥା ଅଧର୍ମର ଭାର ତୁମେ ଉଠିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଯିଏ କହିଥାଏ 'ମୁଁ ଏହା କରିବି' ଏବଂ କରେ ନାହିଁ, ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ; ତେଣୁ ରାମଙ୍କୁ ପଠାଇବା ଉଚିତ୍ । ରାମ ଅସ୍ତ୍ର-ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଉନ୍ କି ନ ହେଉନ୍, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହାନ୍ତି, କାରଣ ସେ କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଅମୃତକୁ ଅଗ୍ନି ରକ୍ଷା କରେ । ରାମ ନିଜେ ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତିମାନ, ପ୍ରବଳମାନ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠ । ସମସ୍ତ ଚର-ଅଚର ଜଗତରେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶାସ୍ତ୍ରର ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିବେ ନାହାନ୍ତି । ଦେବ, ଋଷି, ଅମର, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର, ବଡ଼ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି । ପୂର୍ବକାଳରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଉତ୍ପନ୍ନ କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଚରିତ୍ରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର କୌଶିକଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ । ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦୁଇ କନ୍ୟା ଜୟା ଓ ସୁପ୍ରଭା, ଯେଉଁମାନେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅତି ସୁନ୍ଦର ତନୟା, ଶତାଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରର ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ । ଜୟା ଅନେକ ବର ପାଇ ପଚାସି ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅସୁର ସେନାଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଉଦ୍ଧିଷ୍ଟ । ସୁପ୍ରଭା ମଧ୍ୟ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଅଜୟ, ଦୁର୍ଜୟ 'ବିନାଶକ' ନାମକ ପଚାସି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ନୂତନ ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି । ଏହି ମହାନ ତପସ୍ବୀ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖରେ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ କୌଣସି ଜିନିଷ ଅଜଣା ନୁହେଁ । ସେଉଁଠି ଏପରି ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟାର ଧନ୍ୟତା ସହିତ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ବୋଲି ଦଶରଥଙ୍କୁ କୁହାଗଲା । ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶରଥ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଉଠିଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସହ ଯିବାକୁ ମନମନେ ସମ୍ମତି ଦେଲେ । ଏହିପରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏକୋଇଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା ଓ ବାଇଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା, ଯେଉଁବେଳେ ବସିଷ୍ଠ ଏହିପରି କଥା କହିଥିଲେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଆନନ୍ଦର ଉଦ୍ଗାର ସହ ନିଜ ପୁଅ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକିଲେ । ମାତୃ, ପିତୃ ଓ ପୂରୋହିତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ କ୍ରିୟା କରାଯିବା ପରେ ଓ ମଙ୍ଗଳାଶୀର୍ବାଦ ଦିଆଯିବା ପରେ, ରାମ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ । ଦଶରଥ ଏବେ ଅତି ଖୁସି ହୋଇ, ନିଜ ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ହାତକୁ ସମର୍ପଣ କଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ପଦ୍ମନ୍ୟାୟନ ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ତେବେ ଏକ ମୃଦୁ, ଧୂଳିହୀନ ପବନ ବହିଲା । ଦେବମାନେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କଲେ, ଦେବଦୁନି ଓ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଲା, ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ମଙ୍ଗଳମୟ ହୋଇଉଠିଲା । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସାମ୍ନାରେ ଚାଲିବାରେ ଲାଗିଲେ, ପଛରେ ରାମ, ଯୋଧା ପାଶରେ ଚୁଲି ବାନ୍ଧି, ଧନୁଷ୍ ଧରି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ସଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯିବା ଲାଗିଲେ । ଦୁଇ ଭାଇ ତୀର ଓ ଧନୁଷ୍ ଧରି, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଶୋଭିତ କରୁଥିଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ତିନି ମଣିଷର ଦଳ ଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ତିନିମୁଣ୍ଡିଆ ସର୍ପ ଯାଏ । ଦୁଇଁ ଯୁବକ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପଛରେ ଯିବା ପରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭା ଓ ଦୋଷରହିତ ରୂପରେ ଯାଉଥିଲେ । ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଧନୁଷ୍, ବାଣ, କଞ୍ଚୁକ ଓ ତଳୱାର ଧରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ । ଦୁଇଁ ଭାଇ ଯୁବ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଶୋଭାମୟ ଓ ଦୋଷରହିତ ରୂପରେ ଚାଲିବା ଦୃଶ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଲାଗୁଥିଲା । ସ୍ଥାଣୁଦେବ ଅଥବା ଅଗ୍ନିପୁତ୍ରମାନେ ଯେପରି ଚାଲନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଦୁଇଁ ଯୁବକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯାଉଥିଲେ । ଅର୍ଧ ଯୋଜନା ଗତି କରି ସେମାନେ ସରୟୂ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୃଦୁ ବାଣୀରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବେଳ ହାରିବା ଆଗରୁ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ବଳ ଓ ଅତିବଳ ମନ୍ତ୍ର ଦେବି । ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶିଖିଲେ, ତୁମେ କଦାଚିତ୍ କ୍ଲାନ୍ତି, ଜ୍ୱର କିମ୍ବା ଅପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁଭବିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଅପମାର୍ଗ ଶକ୍ତି କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତୁମକୁ ତୁମର ଶକ୍ତିରେ ଏଠିପାଇଁ ସମାନ କେହି ନାହିଁ ।" "ତିନି ଲୋକରେ ଏହି ବଳ ଓ ଅତିବଳ ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ତୁମ ସମାନ କେହି ନାହିଁ, ଏହି ଦୁଇ ଶିଖିଲେ, ଦୁନିଆରେ ଧନ୍ୟତା, ଦାନ, ବୁଦ୍ଧି, ବକ୍ତୃତ୍ୱରେ ତୁମ ସମାନ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ । ଏହି ଦୁଇ ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ କଲେ, କେହି ତୁମ ସମାନ ହେବେ ନାହିଁ; କାରଣ ବଳ ଓ ଅତିବଳ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମାତୃ ।" "ଏହି ଦୁଇ ଶିଖିଲେ, ତୁମକୁ କ୍ଷୁଧା ଓ ତୃଷ୍ଣା ଅନୁଭବିବେ ନାହିଁ । ଏହି ଦୁଇ ଶିଖ ରଖ; ଏହି ଦୁଇ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପୃଥିବୀରେ ତୁମର ଖ୍ୟାତି ବଢ଼ାଇବ; ଏହି ଦୁଇ ବିଦ୍ୟା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ।" "କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ରାମ, ଏହି ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ର ପାଇବାକୁ କେବଳ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଗୁଣ ତୁମେ ଧାରଣ କରିଛ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଏହି ବିଦ୍ୟା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏକାଧିକ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ ।" ଏହିପରି ଶିକ୍ଷା ଦେଖି, ରାମ ଶୁଭ ମୁଖେ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ହଜାର କିରଣରେ ଶରଦ୍ ରୂପେ ଦ୍ୟୁତିମାନ ହେଲେ; ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦେଖରେ ସରୟୂ ତୀରେ ଏ ରାତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ହେଲା ।