ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏକ ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାକ୍ଷସମାନେ କ୍ରୂର ହୋଇ ଦମ୍ରୁ ଓ ଡ଼ରମ୍ବ ମାରି, ଜଙ୍ଗଳରେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏହି ଅସୁମ୍ଭବ ହୋଇଯିବା ଆପଦକୁ ଅନୁମାନ କରି, ରାମ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କୁ ଭବିଷ୍ୟତ ଆପଦର ସମ୍ଭାବନା ଦେଖି ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେବାକୁ କହିଥିଲେ। ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ତୁମର ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ, ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗ କରି, ପ୍ରବଳ ଓ ଗାଢ଼ ଜଙ୍ଗଳରେ ଥିବା ଏକ ଦୃଢ଼ ଗୁହାରେ ଶରଣ ନେବା। ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, ଏଥିରେ ମୋ ସହ ବିତର୍କ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଯାଅ, ବିଳମ୍ବ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ, ଯଦିଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୂର ଓ ପ୍ରବଳ, ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ମାରିପାରିବେ, ତଥାପି ରାମଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଥିଲା ସ୍ୱୟଂ ଏହି ନିଶାଚରମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା। ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗ କରି ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ, ଦୃଢ଼ ଗୁହାରେ ଶରଣ ନେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ରାମ ନିଜର କବଚ ପିନ୍ଧି, “ଏବେ ତାମେ ଆସନ୍ତୁ!” ବୋଲି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଗୁଆ କବଚ ଲଗାଇ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲେ; ଅନ୍ଧାର ମଧ୍ୟରେ ସେ ଦେଖିବାକୁ ଏକ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ସେ ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ମହାବାଣ ନେଇ, ଧନୁଷର ତାଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ତା ଦେଖାଉଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ—ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଏକାଠି ହେଲେ, ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ। ମହାର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ହେଇ, ଏହି ଯୁଦ୍ଧର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଲେ—“ଗାଉ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ! ରାଘବ ଏହି ପୌଳସ୍ତ୍ୟ ନିଶାଚରମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରନ୍ତୁ!” ସେମାନେ ଏହିପରି କହି, ବିଷ୍ଣୁ ଯେପରି ଅସୁରମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ରାମ ମଧ୍ୟ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିବେ ବୋଲି ଆଶା କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକାଠି ହୋଇ, ଚାରଣ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—“ଚଉଦ ହଜାର ଭୟାନକ କାର୍ଯ୍ୟକରି ରାକ୍ଷସ, ଏକାଠି ରାମ, ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ—ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ହେବ?” ରାମ ଲୋକରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠି, ଯୁଦ୍ଧର ଆଗୁଆ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଦୃଢ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଅସମତୁଳ୍ୟ ହେଲା; ତାଙ୍କ ଦେହ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ତିବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗୁଥିଲା। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚାରଣମାନେ ଏପରି କଥା କହିବା ସମୟରେ, ଏକ ଭୟାନକ ଦଳ ଉଠିଲା—ଗଭୀର ଗର୍ଜନ, ଭୟଙ୍କର ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଧ୍ୱଜା ନେଇ ଏକାଠି ହେଲା। ନିଶାଚରମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଏକାଠି ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧର ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ତିଆରି କରି, ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସେମାନେ ଧନୁଷ ତାଣି, ମୁହଁ ଦେଖାଇ, ପୁନିପୁନି ଜ୍ୱାଇ, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଓ ଡ଼ରମ୍ବର ଗର୍ଜନ ଚାରିପାଖ ଶୁଣିଲା। ଏହି ଭୟାନକ ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଳ ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ। ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଦୌଡ଼ି, ପଛକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଏହି ଦଳ ବର୍ଷା ଝରଣା ପରି ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ, ସମୁଦ୍ର ପରି ଗଭୀର ଏହି ଦଳ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ହେଲା; ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ସେ ଖରଙ୍କ ଅଗ୍ରଦଳ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଧନୁଷ ତାଣି, ତୀର ଉଠାଇଲେ। ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ତିବ୍ର କ୍ରୋଧ ଆଣି, ରାମ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲେ। ତାଙ୍କ ତୀବ୍ର ଚୟା ଦେଖି, ଜଙ୍ଗଳ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ରାମଙ୍କ ରୂପ ଏବେ କ୍ରୋଧିତ ଶିବଙ୍କ ପରି ଦେଖାଉଥିଲା, ଯେପରି ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ଧନୁଷ, ଭୂଷଣ, ରଥ, କବଚ ନେଇ, ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳି ଉଠି, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଘନ କଳା ମେଘପରି ଦେଖାଉଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପଚିଶତମ ସର୍ଗରେ ବିବର୍ଣ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଖର ତାଙ୍କ ଅଗ୍ରସେନାପତିମାନେ ସହ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି, ରାମଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଓ ଧନୁଷ ଉଠାଇ ଦେଖିଲେ। ଖର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ରଥଚାଳକକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ରଥକୁ ରାମଙ୍କ ଦିଗରେ ଚାଲିବାକୁ ଦିଲେ। ଖରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ରଥଚାଳକ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ରାମଙ୍କ ଦିଗରେ ନେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଏକାଠି ମହାବାହୁ ଧନୁଷ ଉଠାଇ ଦଢ଼ି ହେଲେ। ଖରଙ୍କ ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ନିଶାଚରମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଖର ଏକ ରଥରେ ଦଢ଼ି ହୋଇ, ନିଶାଚରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହ ମଙ୍ଗଳ ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ। ଏପରି ଖର ଏକ ହଜାର ବାଣ ଦିଆରେ ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅପୂର୍ବ ଥିଲା, ଯୁଦ୍ଧରେ ଉଚ୍ଚ ଗର୍ଜନ କଲେ। ଏହା ପରେ, ସମସ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ନିଶାଚରମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ମହାବୃଷ୍ଟି କରିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ କ୍ରୋଧୀ, ରାମଙ୍କୁ ମୁକ୍ତା, ଭାଲା, ତଳୱାର, କୁହାଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏମିତି ମହାକାୟ ଓ ପ୍ରବଳ ରାକ୍ଷସମାନେ ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ା ନେଇ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ରାମଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚାହିଁ, ପାହାଡ଼ ପରି ଅତିବଡ଼ ହାତୀ ନେଇ, ତୀରର ମହାବୃଷ୍ଟି କରିଲେ। ରାମ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭୟାନକ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ଘିରା ହୋଇ, ଏକ ପାହାଡ଼ ମାନ୍ୟ ଘନ ମେଘରେ ଘିରା ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ। ଏହି ଦିନ ଉତ୍ସବରେ ବଡ଼ ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ଘିରା ରଖିଥିବା ପରି, ରାମ ଏହି ଯତୁଧାନମାନେର ଅସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସେ ତୀରରେ ସେମାନେକୁ ପ୍ରତିହତ କରି, ଜଳଧି ନଦୀମାନେକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ପରି ତୀରର ବୃଷ୍ଟି ନେଇ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ପ୍ରତିହତ କଲେ; ତାଙ୍କ ଦେହ ଭୟାନକ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆକ୍ରମିତ ହେଲେ, ତଥାପି ରାମ କ୍ଷୁଦ୍ର ହେଲେ ନାହିଁ, ଅଟୁଟ ରହିଲେ।