ଜନସ୍ଥାନ ନିକଟରେ ଖରଙ୍କ ଦାହାଡ଼ିର ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ମାଂସଭୋଜୀ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଆସି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାପ୍ତ ଦିଗରେ, ଭୀଷଣ ଓ ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ରାତିର ଅପଶକୁନ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶକୁ ବିଶାଳ ମେଘମଣ୍ଡଳ ଢାଙ୍କିଦେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରକ୍ତ ଓ ପାଣିର ଧାରା ପଡ଼ୁଥିଲା, ଆକାଶ ଯେମିତି ନାହିଁ ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା। ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧାର ଛାଇଗଲା, ଯାହା ଦେଖି କେହି ଦିଗ ବା ମଧ୍ୟଦିଗ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରୁନଥିଲେ, ଗା ଖଡ଼ିଯାଉଥିଲା। ସାନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଦିନ ଓ ରାତିର ସମୟ ଚିହ୍ନଟ ହେଉନଥିଲା, ତାହା ତାଜା ରକ୍ତର ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଭୟଙ୍କର ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଖରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅପଶକୁନ ଶବ୍ଦ କରିଲେ। ମାଦାର, କୁଆ, ଓ ଗୃଧ୍ରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପଶକୁନ ସୂଚକ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ବଳାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଗ୍ନି ଥୁଆଉଥିବା ମୁଖ ଥିବା କବନ୍ଧ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା, ଯେଉଁଥିଲେ ଏକ ଲୋହ ଗଦା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମୀପରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ। ବଡ଼ ରାକ୍ଷସ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ଅନୁଚିତ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧରିନେଲେ; ବାୟୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବହିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଚମକ ହରାଇଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାତି ନ ଥିଲା ବି, ତାରାମାନେ ଜୁଇଁପୋକା ପରି ଚମକୁଥିଲେ; ପଦ୍ମ ଫୁଲ ତଥା ତାହାର ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଲୁଚିଯାଇଥିଲେ, ପଦ୍ମ ଶୁଖିଯାଇଥିଲା। ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସମୟରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ପବନ ନ ଥିଲା ବି, ଲାଲ ଧୂଳି ମେଘ ପରି ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲା। ସେଠାରେ ଚଟିକା ଚିଚି ଓ କୁଚି ଶବ୍ଦ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଭୟଙ୍କର ଉଲ୍କା ପୃଥିବୀକୁ ଲୁହାଇଲା। ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସମେତ କମ୍ପିଉଠିଲା; ଏହି ସମୟରେ ଖର, ତାଙ୍କ ରଥରୁ ଗର୍ଜନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କ ବାମହସ୍ତ କମ୍ପିଲା, କଣ୍ଠ ଅଟକିଗଲା, ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଆସିଗଲା, ସେ ଚାରିପାଖ ଦେଖୁଥିଲେ। ଲଳାଟରେ ବେଦନା ହେଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ଭୟ ବା ଭ୍ରମରେ ପଛକୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖି। ତାପରେ ଖର ହସିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଏହି ସମସ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ବଡ଼ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଉଛି।" "ମୁଁ ଏହାକୁ ନେଇ କିଛି ଚିନ୍ତା କରେନି; ମୋ ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ବଳବାନ୍ ଓ ଦୁର୍ବଳକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖେ। ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମୁଁ ଆକାଶରୁ ତାରା ମଧ୍ୟ ଆଣିପାରିବି।" "ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ ରାଘବ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେବି। ସେମାନେ ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ନିହତ ହେଉନଥିଲେ, ମୁଁ କେବେ ପଛକୁ ଫେରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପତନ ମୋର ଲକ୍ଷ୍ୟ।" "ମୁଁ ତୁମ୍ମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହି ଯଥାର୍ଥ କଥା କହୁଛି; ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହେନି। ଯଦି ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହେଉଛି, ତେବେ ମୁଁ ମଦୋନ୍ମତ ଏୟରାବତ ଚଢ଼ିଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମାରିପାରିବି।" "ଯେଉଁଠି ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ହାତରେ ପଡ଼ିପାରିବେ, ସେଠି ଏହି ଦୁଇ ମଣିଷ କ'ଣ?" ଖରଙ୍କ ଏହି ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ରାକ୍ଷସ ସେନା ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ିଥିଲେ; ମହାତ୍ମାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଋଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ମହାନ୍ତଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ରାଘବ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୌଳସ୍ତ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ବିଜୟୀ ହେଉ। ବିଷ୍ଣୁ ଯେପରି ଚକ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବମାନେ ନାଶ କରିଥିଲେ, ସେପରି ହେଉ।" ଏଭଳି ଏବଂ ଅନେକ ଭାବରେ ମହାମୁନିମାନେ କଥାହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ବିମାନରେ ବସି ରାକ୍ଷସ ସେନାକୁ ଦେଖି ଉତ୍ସୁକ ହେଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଜୀବନଶକ୍ତି ଶେଷ ହେଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଖର, ମାଛ ପରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ତାଙ୍କ ରଥରେ ସେନା ମୁଣ୍ଡରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ; ପୃଥୁଗ୍ରୀବ, ଯଜ୍ଞଶତ୍ରୁ, ବିହଙ୍ଗମ, ଦୁର୍ଜୟ, କରବୀରାକ୍ଷ, ପରୁଷ, କାଳକାର୍ମୁକ, ହେମମାଳୀ, ମହାମାଳୀ, ସର୍ପାସ୍ୟ, ରୁଧିରାଶନ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଶୂରବୀର ତାଙ୍କୁ ଘିରି ଚାଲିଲେ। ମହାକପାଳ, ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ, ପ୍ରମାଥ, ତ୍ରିଶିରା—ଏହି ଚାରି ଜଣ ଦୂଷଣଙ୍କ ପଛରେ ଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ତୀବ୍ର ଗତିର ରାକ୍ଷସ ସେନା ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏମିତି ଆସି ଦଢ଼ି ହେଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଗ୍ରହମାନେ ଘେରି ରଖିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହା ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚବିଶତମ ସର୍ଗର ଶେଷ। ଏହି ସମୟରେ ଶୂରବୀର ଖର ଆଶ୍ରମ ଦିଗକୁ ଯିବା ପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହ ଏହି ଅପଶକୁନ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାରୁଣ ଅପଶକୁନ ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏହି ବଡ଼ ଓ ବିନାଶକାରୀ ଅପଶକୁନ ଦେଖ, ଯାହା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ବିନାଶ ନିମିତ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି।" "ଏହି ରକ୍ତଧାରା ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ସହ ଝରୁଛି; ଆକାଶରେ ମେଘମାନେ ଗଦହାର ରକ୍ତ ରଙ୍ଗରେ ରୂଢ଼ି ଓ ଖରାପ ଭାବରେ ଘୂରିଯାଉଛନ୍ତି।" "ମୋର ସମସ୍ତ ବାଣ ଧୂଆଁ ଓ ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଝଳମଳ କରୁଛି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହୀ ହେଉଛି।" "ଅରଣ୍ୟର ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଜଣା ଭାବରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ଆଗକୁ ସୁରକ୍ଷା ନାହିଁ, ଆମ ଜୀବନ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି।" "ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ହେବ; ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ମୋର ବାହୁ ପୁନିପୁନି କମ୍ପିଉଛି, ଏହି ଯୁଦ୍ଧର ସୂଚନା ଦେଉଛି।" "କିନ୍ତୁ ହେ ଶୂରବୀର, ଆମେ ନିକଟ ଯିବା ସମୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମ ଜୟ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପରାଜୟ ହେବ; କାରଣ ତୁମ ମୁହଁ ଚମକୁଛି ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ଅଛି।" "ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଯଦି ନିର୍ମ୍ମଳ ଓ ଚମକ ହରାଇଯାଏ, ସେଠି ତାଙ୍କ ଆୟୁ ଶେଷ ହେଉଛି ବୋଲି ଚିହ୍ନ।" "ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଡ଼ମ୍ରୁ ବଜାଉଛନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ଆସନ୍ତା ଯୁଦ୍ଧର ଚିହ୍ନ।