ଶୂର୍ପଣଖା ଭୟଭୀତ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଖରଙ୍କୁ କହିଲା, "ହେ ରାତିର ଚର, ମୁଁ ସବୁଠି ବିପଦ ଦେଖି ଆସୁଛି, ଭୟରେ ଆତୁର ହୋଇ ପୁନି ତୁମ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ଆସିଛି। ନିରାଶାର ମଗର ଓ ଭୟଙ୍କର ତରଙ୍ଗରେ ଭରିଥିବା ଏହି ବିଶାଳ ଦୁଃଖ ସାଗରରେ ମୁଁ ଡୁବିଯାଇଛି; ଏପରି ଦୁଃଖରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କାହିଁକି କରୁନାହାଁ? ଯେଉଁ ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋ ପକ୍ଷରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସବୁ ରାମଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କୌଣସି କରୁଣା ଅଛି, କିମ୍ବା ରାମଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ କିଛି ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଅଛି, ତେବେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର କଣ୍ଟକ ରାମଙ୍କୁ ନାଶ କର। ଯଦି ଆଜି ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମଙ୍କୁ ମାରିପାରିବୁ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି। ମୋ ମତରେ ତୁମେ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ତୁମ ସେନା ସହିତ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଏହି ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନା କରିପାରିବ ନାହିଁ; ତୁମେ ନାମମାତ୍ର ନାୟକ, ତୁମ ଶୌର୍ୟ ମିଥ୍ୟା। ତେଣୁ, ତୁମେ ଦ୍ରୁତ ଜନସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ତୁମ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଯାଅ, କିମ୍ବା ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏହି ମୂର୍ଖମାନୋକୁ ମାର, ନାହିଁଲେ ତୁମ ବଂଶରେ କଳଙ୍କ ଆଣିବ। ତୁମେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିପାରିବ ନାହିଁ; ଏପରି ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅଶକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥା କଣ? ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବ; ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ସେଇ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ଶୂର୍ପଣଖା ଭାଇଁ ପାଖରେ ବସି, ତାଙ୍କ ଉଦର ଉପରେ ହାତ ମାଡ଼ି ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଉଠିଲା। ଏହା ପରେ ତ୍ରୟୋବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଏକୋଇଶିଁଶ ସର୍ଗରେ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଯୋଦ୍ଧା ଖର ତାଙ୍କ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ କଠୋର କଥା କହିଲେ। ଖର କହିଲେ, "ତୁମ ଅପମାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି କ୍ରୋଧ ଅପୂର୍ବ, ଏହା ଉତ୍ତାଳ ଲବଣ ଜଳର ନିମନ୍ତେ ରୋକି ପାରିବା ନୁହେଁ। ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବି ନାହିଁ—ସେ ମାନବ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଉଛି; ଆଜି ତାଙ୍କ ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବ। ତୁମେ ଅଶାନ୍ତ ହେବା ଛାଡ଼, ମୁଁ ଆଜି ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେବି। ଆଜି ତୁମେ ମୋ କୁହାଡ଼ରେ ଘାତ ଖାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାମଙ୍କ ଉତ୍ତାପରକ୍ତ ରକ୍ତ ପିଇପାରିବ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶୂର୍ପଣଖା ଖୁସି ହେଲା ଓ ମୂର୍ଖତାରେ ପୁଣି ଭାଇଁ ଖରଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କଲା। ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କୁହିଥିଲେ, ଏବେ ପୁଣି ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି ଖର ତାଙ୍କ ସେନାପତି ଦୂଷଣାଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, "ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ହଜାର ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ମେଘମାନେ ପରି କଳା, ସମସ୍ତେ ପୃଥିବୀକୁ କ୍ଷତି କରୁଛନ୍ତି ଓ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଏକତ୍ର କର। ମୋର ରଥ, ଧନୁଷ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତୀର, ତଳୱାର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଶି ଆଣିଦେ। ମୁଁ ସେଇ ଅନିୟମିତ ରାମ ଓ ପୌଳସ୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ସେନାର ଆଗରେ ଚାଲିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଏପରି କହିବା ସମୟରେ ଦୂଷଣା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ଦ୍ୟୁତିମାନ ବଡ଼ ରଥ ଆଣିଦେଲେ, ଯାହା ଦଳମେଘ ସଦୃଶ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ। ସେଇ ରଥ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖର ସଦୃଶ, ସୁନାରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ସୁନା ଚକ୍ର ଓ ବୈଦୂର୍ୟ ଯୁକ୍ତ ଯୋକ ଥିଲା। ଏହି ରଥ ମାଛ, ଫୁଲ, ଗଛ, ପର୍ବତ, ସୁନା ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶୁଭ ପକ୍ଷୀ ଓ ତାରା ଚିତ୍ରରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଧ୍ୱଜ, ତଳୱାର, ମଣିମାଳା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘଣ୍ଟାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା; ଏବଂ ସର୍ବଦା ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ଥିଲା। ଖର କ୍ରୋଧରେ ଏହି ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ। ଏବେ ଖର ଦେଖିଲେ, ରଥ, କବଚ, ଅସ୍ତ୍ର, ଧ୍ୱଜ ସହିତ ବଡ଼ ରାକ୍ଷସ ସେନା ପ୍ରସ୍ତୁତ। ସେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଦୂଷଣାଙ୍କୁ କହି ଆଦେଶ ଦେଲେ, "ଚଳ!" ତାପରେ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ସେନା ରଥ, ଅସ୍ତ୍ର, ଧ୍ୱଜ ନେଇ, ଜନସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ବଡ଼ ଶବ୍ଦ କରି ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଚାଲିଗଲା। ସେମାନେ ଗଦା, ଅଶି, ତ୍ରିଶୂଳ, ତୀବ୍ର କୁଠାର, ତଳୱାର, ଚକ୍ର, ମୁଷଳ, ଶୂଳ ଓ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ, ଖରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚଳିତ, ଜନସ୍ଥାନରୁ ଚାଲିଯାଇଲେ। ସେମାନେ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଯେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଖରଙ୍କ ରଥ କିଛି ପଛରେ ଚାଲିଲା। ଖରଙ୍କ ରଥ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଚାଲି, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ମଧ୍ୟଦିଗ ଏହାର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। ଖର ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ, କଠୋର କଣ୍ଠରେ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ଯମପରି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକୁ ପୁଣି ଚିତ୍କାର କଲେ, ମହାମେଘ ସଦୃଶ ଗର୍ଜନ କରି। ଏବେ ତ୍ରୟୋବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଶୁଭ ସେନା ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଗଧା ରକ୍ତ ରଙ୍ଗର ଭୟାନକ, ଉତ୍କଳନାଦୀ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲା। ଖରଙ୍କ ରଥରେ ଯୁକ୍ତ ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେ ଅଚାନକ ରାଜପଥରେ, ଫୁଲରେ ଛାଡ଼ା ଏକ ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପାଖରେ ଅନ୍ଧକାର ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ଦେଖାଦେଲା, ଯେଉଁଠି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚକ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାପରେ, ଉତ୍ତୋଳିତ ସୁନା ଧ୍ୱଜ ପାଖକୁ ଏକ ବଡ଼ ଦେହୀ, ଭୟଙ୍କର ଗୃଧ୍ର ଆସି ବସିଗଲା। ଏପରି ଭାବେ ଖରଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ସେନା ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।