ଏହି ସମୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଗୁସ୍ସାରେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ତୀର ତାଙ୍କର ଜୀବନବିନ୍ଦୁକୁ ଭେଦି ଦେଲା ଏବଂ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ଏହି ସବୁ ଶୂରବୀରଙ୍କୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କୌଶଳ ଦେଖି, ମୁଁ ଭୟରେ ଭରିଗଲି। ଏପରି ଭୟ, ବ୍ୟାକୁଳତା ଏବଂ ନିରାଶାରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ବିପଦ ଦେଖୁଛି, ଏହିଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଆଉଥରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ଆସିଛି, ହେ ନିଶାଚର। ଦୁଃଖର ମଗର ଓ ଭୟର ତରଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ବିଶାଳ ଦୁଃଖ-ସାଗରରେ ମୁଁ ଡୁବିଯାଉଛି—ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରୁନାହଁ? ଯେଉଁ ମାଂସାଶୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋତେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଭୂମିରେ ଚୁଇଁ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ମୋପ୍ରତି କିଛି କୃପା କର, କିମ୍ବା ସେମାନେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପ୍ରତି, ଏବଂ ଯଦି ତୁମେ ରାମଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କିଛି ଶକ୍ତି ବା ଶକ୍ତି ରଖ, ହେ ନିଶାଚର—ତେବେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଏହି କାଂଟାକୁ ଦୂର କର। ଯଦି ଆଜି ତୁମେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକ ରାମଙ୍କୁ ମାରିନପାର, ତେବେ ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଏହି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି, ନିର୍ଲଜ୍ଜ ତୁମେ; ମୋ ମତରେ ତୁମେ ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ। ତୁମ ସେନା ନେଇ ବି ତୁମେ ସେଠାରେ ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଦଠିବାକୁ ଅସମର୍ଥ; ତୁମେ ନିଜକୁ ବୀର ବୋଲି କହୁଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ପ୍ରତାପ ମିଥ୍ୟା। ତୁମେ ଜନସ୍ଥାନରୁ ତୁମ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ସହ ସିଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କର, ନହେଲେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୂର୍ଖମାନୋକୁ ମାର, ନାହିଁଲେ ତୁମ ବଂଶରେ ଅପମାନ ଆଣିଦେବ। ତୁମେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିପାରିବ ନାହିଁ; ଶକ୍ତି ନାଥିବା ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତି କ’ଣ ଅର୍ଥ? ରାମଙ୍କ ତେଜରେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ୱର ହେବ, କାରଣ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଏହି ଶକ୍ତିର ଧାରକ। ଏଭଳି ଅତିଶୟ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, ଶୂର୍ପଣଖା ତାଙ୍କ ଭାଇଁ ପାଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ତାଙ୍କ ଉଦରକୁ ହାତ ଦେଇ କାନ୍ଦିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ବିଶିଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏକୋଇଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା ଏବଂ ବାଇଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏଭଳି ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଯୋଧ୍ୟା ଖରା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଁ ଚାଲିଁ ତାଙ୍କ ଚାଏଁ ଅଧିକ କଠୋର କଥା କହିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି କ୍ରୋଧ ଅପରିମିତ, ଯାହା ନଦୀର ଉତ୍ତାଳ ଲୁଣା ପାଣି ପରି ରୋକିହେବ ନାହିଁ। ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ କିଛି ସକ୍ତିଶାଳୀ ମାନେନି—ସେ ଏକ ମାନବ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆୟୁ ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଉଛି; ଆଜି ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ସେ ନିଜେ ଜୀବନ ହରାଇବେ। ତୁମେ ତୁମ ଅଶ୍ରୁ ଦମନ କର, ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼; ମୁଁ ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇଁକୁ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେବି। ଆଜି ତୁମେ ମୋର କୁହାଡ଼ର ଘାତରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାମଙ୍କ ଉତ୍ତାପ ରକ୍ତ ପିଇପାରିବ, ହେ ରାକ୍ଷସୀ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶୂର୍ପଣଖା ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ମୂଢ଼ତାରେ ଆଉଥରେ ତାଙ୍କ ଭାଇଁ ଖରାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କଠୋର କଥା ଶୁଣିଥିଲେ, ଏବେ ପୁନି ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି, ଖରା ତାଙ୍କ ସେନାପତି ଦୂଷଣାଙ୍କୁ କହିଲେ—ମୋ ଇଚ୍ଛା ପାଳନ କରୁଥିବା ଚଉଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧପରାୟଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆଛନ୍ତି। ସେମାନେ ମେଘପରି କଳା, ଜଗତକୁ ହାନି କରି ଘୁଞ୍ଚି ଫେରନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ସଜାଗ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନୋକୁ ଏକଠା କର, ହେ ମୃଦୁଭାଷୀ। ମୋର ରଥ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧନୁ, ତୀର, ତଳୱାର, ଶୁଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଆଣିଦିଅ। ମୁଁ ଆଗରୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯେଉଁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୀଣ, ସେ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ପୌଲସ୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ନାଶ କରିବି। ଏହିପରି କହିବା ସମୟରେ, ଦୂଷଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ୟପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ରଥ ଯୋଗାଇଦେଲେ, ଯାହା ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସୁନାରେ ମଣିଷିତ, ସୁନାର ଚକ୍ର ଓ ବିଲ୍ବ ରତ୍ନର ଯୋକ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ଏହି ରଥ ମାଛ, ଫୁଲ, ଗଛ, ପର୍ବତ, ସୁନାର ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶୁଭ ପକ୍ଷୀ ଓ ତାରାଙ୍କ ଚିତ୍ରରେ ଆବୃତ; ଝଣ୍ଟ ତଳୱାର ଓ ଅପୂର୍ବ ଘଣ୍ଟାରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ସଦା ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯୁତ। ଖରା ଏହି ରଥରେ କ୍ରୋଧରେ ଚଢ଼ିଲେ। ଏହି ମହାନ ସେନାକୁ ରଥ, କବଚ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ପତାକା ସହ ଦେଖି, ଖରା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଦୂଷଣାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ କହିଲେ—‘ଚଳ!’ ତାପରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ସେନା, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର, କବଚ ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ, ଜନସ୍ଥାନରୁ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେମାନେ ହାତରେ ଗଦା, ଶୁଳ, ତ୍ରିଶୂଳ, ତୀବ୍ର କୁଠାର, ତଳୱାର, ଚକ୍ର, ମୁଷଳ ଓ ଶକ୍ତି ଧରି ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅତି ବଡ଼ ଧନୁ, ଗଦା, ତଳୱାର, ମୁଷଳ, ଅସି, ଅୟସ୍କାନ୍ତ ଏବଂ ବଜ୍ର ଧରି, ସମସ୍ତେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଉଥିଲେ। ଏପରି ଚଉଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଖରାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଳନ କରି ଜନସ୍ଥାନରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ଦୌଡ଼ିଯିବା ଦେଖି, ଖରାଙ୍କ ରଥ ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଆସିଲା। ଖରାଙ୍କ ଏହି ରଥ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚାଲି, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ମଧ୍ୟ ଦିଗ ଧ୍ୱନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା। ଖରାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଅତ୍ୟଧିକ ବଢ଼ିଗଲା, ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ହେଲା, ସେ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ସାରଥିଙ୍କୁ ଆଉଥରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ମହାମେଘ ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବିଶିଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକୋଇଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ ବାଇଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର, ଅଶୁଭ ରାକ୍ଷସ ସେନା ଯିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଗଧା ରଙ୍ଗର ରକ୍ତର ବର୍ଷା ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ପଡ଼ିଲା। ଖରାଙ୍କ ରଥରେ ଯୁତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସଂଯୋଗ ଅଘଟି ମାଳା ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ।