ମହାମାନ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକୋନେଇଶ ଓ ବିଶ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଶୂର୍ପଣଖା ଆଉଥରେ ଭୂମିରେ ଚିହ୍ନି ପଡିଥିବା ଦେଖି, ଖରା ରାକ୍ଷସୀ ପ୍ରଭୁତ୍ ରୋଷରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, କାହିଁକି ସେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ସହାୟତା ଚାହିଁ ଆସିଛି। ଖରା କହିଲେ, "ମୁଁ ତୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିଜ ନିର୍ଭୀକ, ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ପଠାଇଛି; ତେବେ ତୁ ଆଉଥରେ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛୁ?" ସେମାନେ ସଦା ମୋତେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ବିଶ୍ୱାସୀ ଓ ଭଲ ମନେ, ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିପାରିବେନି। ଏହା କ'ଣ? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ ଯେ, କେଉଁ ଦୁଃଖରେ ତୁ 'ହା, ରକ୍ଷକ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଛୁ ଓ ସାପ୍ ପରି ଭୂମିରେ ଚିହ୍ନି ପଡୁଛୁ। ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି, ତୁ କାହିଁକି ଅନାଥ ପରି ନିର୍ବଳ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛୁ? ଉଠ, ଉଠ! ଏହି ଦୁଃଖ ଛାଡିଦେ। ଏପରି ଖରାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ଶୂର୍ପଣଖା ନିଜ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ମୁଛି, ଭାଇ ଖରାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଆଜି ତୋ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଆସିଛି, ମୋ ଦୁଇ କାନ୍ ଓ ନାକ କଟି ରକ୍ତ ଧାରାରେ ଭିଜି ଚିହ୍ନି ପଡିଛି, ତୁ ମୋତେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରିଛୁ। ତୁ ମୋ ପାଇଁ ଚଉଦ ନିର୍ଭୀକ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ପଠାଇଥିଲୁ। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିଗଲେ। ଏପରି ଶୀଘ୍ର ନିପୁଣ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ଦେଖି, ଓ ରାମଙ୍କର ମହା କୌଶଳ ଦେଖି, ମୋ ମନେ ଭୟ ବ୍ୟାପିଗଲା। ଏହିପରି ଭୟ, ଅଶାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ପୁନି ଶରଣ ନେବାକୁ ଆସିଛି। ଦୁଃଖର ମହାସାଗରରେ ମୁଁ ମନ୍ଦାର ଭୟ ଓ ନିରାଶାର ମାଛ ରହିଛି; ତୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କାହିଁକି ନ କରୁଛୁ? ରାମଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆସିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୂମିରେ ମରିଗଲେ। ଯଦି ତୁ ମୋ ପାଇଁ କିଛି କରୁଥିବୁ, କିମ୍ବା ସେମାନେ ପାଇଁ, ଯଦି ରାମଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତି ଅଛି, ତେବେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ରାକ୍ଷସମାନେ ରହିଥିବା ଦୁଃଖର କଣ୍ଟକ ଦୂର କର; ଯଦି ଆଜି ତୁ ରାମ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନକୁ ମାରିପାରିବୁ ନାହିଁ, ମୁଁ ତୋ ଆଗରେ ନିଜ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି; ମୋ ମତାନୁସାରେ ତୁ ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବୁ ନାହିଁ। ତୋ ଏତେ ଶକ୍ତି ଓ ସେନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଠି ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବୁ ନାହିଁ; ତୁ ନିଜକୁ ବୀର ଭାବୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭୁଲ। ଜନସ୍ଥାନରୁ ତୁ ନିଜ ଜନମାନେ ସହ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କର, ନାହିଁ ତା ଅନ୍ୟଥା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିଦେ, ନାହିଁ ତୁ ନିଜ କୁଳକୁ ଅପମାନ ଦେବୁ। ତୁ ଏହି ଦୁଇ ମନୁଷ୍ୟ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିପାରିବୁ ନାହିଁ; ଶକ୍ତି ବିହୀନ ଓ ଅସାର ଶକ୍ତି ସହ, ଏଠାରେ ତୋ ଅସ୍ତିତ୍ୱ କ'ଣ? ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତୁ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହେବୁ; କାରଣ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଏହି ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ। ଏଭଳି ଭାଇ ପାଖରେ, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ଶୂର୍ପଣଖା ନିଜ ଉଦରକୁ ହାତ ଦେଇ ବେଶ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଏବେ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ବିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଆସିଲା। ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଯୋଦ୍ଧା ଖରା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଚିତ୍ତରେ ଅପରିମିତ କ୍ରୋଧ ନେଇ, ନିଜଠାରୁ ଅପେକ୍ଷା କଠିନ କଥା କହିଲେ। ଖରା କହିଲେ, "ମୋ କ୍ରୋଧ, ତୋ ଅପମାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅପୂର୍ବ; ଏହା ତୁଳନା କରିପାରିବା ନାହିଁ, ଲୁଣ ଜଳର ତରଙ୍ଗ ପରି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବୁନାହିଁ—ସେ ଏକ ମରଣଶୀଳ ମନୁଷ୍ୟ; ଆଜି ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବ। ତୁ ତୋ ଅଶ୍ରୁ ଦମ୍ବା, ଅଶାନ୍ତି ଛାଡିଦେ; ମୁଁ ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେବି। ଆଜି ତୁ ରାମଙ୍କ ତପ୍ତ ରକ୍ତ ପିବିବୁ, ମୋ କୁଟାରରେ ତାଙ୍କୁ ମାରି ଭୂମିରେ ଅସ୍ଥିର ହେଇ ପଡିଥିବା ବେଳେ।" ଏପରି ଖରାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶୂର୍ପଣଖା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ଅବିବେକରେ ପୁନି ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ କଠିନ କଥା କହିଥିଲେ, ଏବେ ପ୍ରଶଂସା ପାଇ ଖରା ତାଙ୍କ ନାୟକ ଦୂଷଣାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୟାନ୍ତି, ମୋ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ମେଘ ପରି କଳା, ଦୁନିଆରେ ଅନ୍ୟାୟ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ସଜି ଅଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏକତ୍ର କର। ଶୀଘ୍ର ମୋ ରଥ ଆଣ, ଧନୁ, ବିଭିନ୍ନ ତୀର, ତଳୱାର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବଣ୍ଡୀ ଆଣ। ମୁଁ ଆଗରେ ଯାଇ, ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ ରାମ ଓ ମହାତ୍ମା ପୌଲସ୍ତ୍ୟମାନେ ସହ ତାଙ୍କ ନାଶ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।" ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ଦୂଷଣା ଖରା ପାଇଁ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରଥ ଆଣିଦେଲେ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ଚିହ୍ନି ଘୋଡା ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଥିଲା। ସେ ରଥ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି, ଶୁଦ୍ଧ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ସୁନା ଚକା ଭରି, ମାଣି ଯୋଗାଯୋଗ ବିଶେଷ। ଏହି ରଥ ମାଛ, ଫୁଲ, ଗଛ, ପାହାଡ଼, ସୁନା ଚାନ୍ଦ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶୁଭ୍ର ପକ୍ଷୀ ଓ ତାରାର ଚିତ୍ରରେ ଭରିଥିଲା। ପତାକା ଓ ତଳୱାର, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘଣ୍ଟା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡାରେ ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇ, ଖରା କ୍ରୋଧରେ ଏହି ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ। ଖରା ଏହି ମହାସେନାକୁ ଦେଖି, ରଥ, କବଚ, ଅସ୍ତ୍ର, ପତାକା ସହ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦୂଷଣାଙ୍କୁ "ଚାଲ!" ବୋଲି କହିଲେ। ତାପରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଙ୍କର କବଚ, ଅସ୍ତ୍ର, ପତାକା ସହ ଜନସ୍ଥାନରୁ ଉଚ୍ଚ ରବ କରି, ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହିପରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ମହା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଖରା ଓ ତାଙ୍କ ରାକ୍ଷସ ସେନା ଯାତ୍ରା କଲେ, ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଦୁଃଖ, ଖରାଙ୍କ ରୋଷ, ଓ ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତି ଚାରିପାଖରେ ବ୍ୟାପିଗଲା।