ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ସୁନ୍ଦର ସୁନା ଅଳଙ୍କୃତ ବୃହତ୍ ଧନୁଷ୍ ଉଠାଇ, ତାହାକୁ ତଣିଲେ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାତ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ— “ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ସହିତ ଏହି କଠିନ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ। ଫଳ ଓ କନ୍ଦମୂଳ ଭୋଜନ କରୁଛୁ, ନିୟମିତ, ତପସ୍ଵୀ ଓ ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର ରଖିଛୁ, ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଛୁ—ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଆମକୁ କ୍ଷତି କରୁଛ? ଧନୁଷ-ବାଣ ଧାରଣ କରି, ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଏହି ମହାସଂଘର୍ଷରେ ଦୁଷ୍ଟ ହୃଦୟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ। ତୁମେ ଏଠାରେ ଶାନ୍ତିରେ ରୁହ, ପଛେ ଯିଅନ୍ତୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ, ରାତିର ଚରାଣ୍ତି ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ।” ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଚଉଦ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା ରାକ୍ଷସ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ରାମଙ୍କ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁକୁ ଦେଖି, ଉପହାସ ମିଶିତ କଠୋର କଥା କହିଲେ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତାପ ଦେଖି ମନେ ଅନନ୍ଦ ହେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଆମ ପ୍ରଭୁ ଖରଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଛ, ଏହି ମହାଯୋଧରେ ଏଠାରେ ତୁମେ ଏକା ଜଣେ ଆମ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବ। ଏତେ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ କେମିତି ଏକା ଥିବାର ଶକ୍ତି ରଖ? ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବ କି? ଆମ ହାତର ଗଦା, ଶୁଳ, ତୋମର ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଜୀବନ, ଶକ୍ତି ଓ ଧନୁଷ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେବ।” ଏଭଳି କହି, ଚଉଦ ଜଣ କ୍ରୋଧିତ ରାକ୍ଷସ, ଶସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ, ସିଧା ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ। ସେମାନେ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଚଉଦଟି ଶୁଳ ଫିଙ୍ଗିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଜୟ ରାମ ସେଠାରେ ଦଢ଼ ଥିଲେ। ସୁନା ଅଳଙ୍କୃତ ତୀର ଦ୍ୱାରା ରାମ ସେଇ ଶୁଳଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲେ; ଏପରେ ତିନି ସୂର୍ୟପ୍ରଭା ନାରାଚ ତୀର ଉଠାଇ, ବିକ୍ରୋଧ ହୋଇ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାକ୍ଷସ ପାଇଁ ଏକ ହୋଇ ଚଉଦଟି ତୀର ଧନୁଷରେ ଧରି ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ। ସେମାନେ ମାନେ ମଣ୍ଡ ଉପରୁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା ସାପ ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ହୃଦୟ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ମୂଳ କଟା ଗଛ ଭଳି ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହେଲେ। ସେମାନେ ରକ୍ତରେ ନିହାତ, ଅଙ୍ଗବିକୃତ ଓ ନିର୍ଜୀବ ଭାବେ ପଡ଼ିରହିଲେ; ଏହା ଦେଖି ରାକ୍ଷସୀ ଶୂର୍ପଣଖା କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ। ସେ, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗା ଦେହ ନେଇ, ଖରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପୁଣି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଜଳ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ଲତା ଭଳି। ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଭାଇଁ ନିକଟେ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କଲେ, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କନ୍ଦିଲେ, ମୁହଁ ଶୁଭ୍ର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିହତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଶୂର୍ପଣଖା ପଳାଇଯାଇ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଖରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ସେମାନଙ୍କ ବଧ ଓ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ନାଶ ବ୍ୟାକ୍ୟାନ କଲେ। ଏହିପରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକୋବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଦ୍ୱିତୀୟଥର ଶୂର୍ପଣଖାକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଖର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, କାରଣ ଶୂର୍ପଣଖା ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଥିଲେ। ଖର କହିଲେ, “ମୁଁ ତୋ ପାଇଁ ଏହି ସାହସୀ ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ପଠାଇଛି—ତୁମେ ପୁଣି କାହିଁକି କନ୍ଦୁଛ? ସେମାନେ ସଦା ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ନିଷ୍ପାପ। ଯଦି ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅବହେଳା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। କ’ଣ ଘଟିଛି? ତୁମେ କାହିଁକି ‘ହା ରକ୍ଷକ!’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଛ, ଭୂମିରେ ସାପ ଭଳି ଏପଟେ ସେପଟେ ଘୁରୁଛ? ମୁଁ ଥିବାବେଳେ ତୁମେ ଅନାଥ ଭଳି କାହିଁକି କନ୍ଦୁଛ? ଉଠ, ଉଠ! ଏପରି ଦୁର୍ବଳତା ଛାଡ଼ିଦେ।” ଖରଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତର କଥାରେ ଶୂର୍ପଣଖା ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇ, ଲୁହ ମୁଛି, ଭାଇଁ ଖରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ମୋ କାନ ଓ ନାକ କଟା, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଛି, ତୁମେ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲ। ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଚଉଦ ଜଣ ସାହସୀ ରାକ୍ଷସ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଭୟଙ୍କର ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ପଠାଇଥିଲ। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ, କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ନିହତ ହୋଇଗଲେ, ଯାହା ଜୀବନ ସ୍ଥାନକୁ ବିଦ୍ଧ କରେ। ଏମିତି ଦ୍ରୁତ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ରାମଙ୍କ ବିରାଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ମୁଁ ଭୟରେ ଅତିଶୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲି। ଏହିପରି ଭୟକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଭୟଭୀତ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖିତ; ଚାରିପଟେ ବିପଦ ଦେଖି, ପୁଣି ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି। ନିରାଶାର ମଗର ଓ ଭୟର ତରଙ୍ଗରେ ତଳିଯାଇଥିବା ଏହି ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଉଦ୍ଧାର କରୁନାହଁ? ଯେଉଁ ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଥିଲେ, ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଭୂମିରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କୌଣସି କୃପା ରଖ, ଏବଂ ଯଦି ତୁମେ ରାମଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ବା ପ୍ରଭାବ ରଖ, ରାତ୍ରିଚର— ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର କାଣ୍ଟାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କର; ଯଦି ଆଜି ତୁମେ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାମଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବ ନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିଦେବି; ମୋ ମତରେ, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ତୁମ ଦଳ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିପୁଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ; ତୁମେ ନିଜକୁ ବୀର ବୋଲି କହୁଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମର ପ୍ରତାପ ମିଥ୍ୟା। ଜନସ୍ଥାନରୁ ତୁମ ପରିବାର ସହିତ ଦ୍ରୁତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କର; ନାହିଁଲେ, ମୂଢ଼ମାନେ କୁ ବଧ କର, ନତୁବା ତୁମ ଗୋତ୍ରକୁ ଅପମାନ ଆଣିଦେବ। ତୁମେ ଏହି ଦୁଇ ମାନବ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବ ନାହିଁ; ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ନଥିବା ଏଠାରେ ତୁମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କଣ? ରାମଙ୍କ ତେଜରେ ଅଧିନ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ନାଶ ପାଇଯିବ; କାରଣ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ସେଇ ଶକ୍ତିର ଧାମ।